5
&
>V"
^r
r»
. l
1 yJ j '
i . 29 '..,•
f "
\
r
■ 0
-
W -• *
«• •
•k *"
' y
f? '
'
lO|
■Ol
- I
-tßl
-r-l
col
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/ab2werkekritisch39luth
SB o x tt> o r t-
er borliegenbe SBanb enthält ben jroeiten Seil ber in 29b. 39 ' (1926) begonnenen 2)i§putationen, unb $toax bie ©lüde Dom Januar 1^39 biä jum ©ejember 1544. SGßie bei ber erften §älfte (1534 bi§ jum September 1538) mürbe aucf) bie gtotisfaflung biefe§ 33anbe§ burdj hn'eberrjolte jadtjlidt)e unb perfönlidEje 23erjinberungen be§ 33earbeiter§, $rofeffor D.Dr. §einridj Hermelin! = Harburg a. 2., um Siarjre oerjögert, fobafj er ftatt 1927, roie feinerjeit oorgeferjen, erft jetjt erfdjeinen fann. S)er 23erlag trug audj biefer 33eqögerung mit öerftänbntetioHem, oft benmfjrtem ßntgegenfommen Stedjnung.
Über bie Einrichtung biefer 5lu?gabe tjctt ber §err Bearbeiter bereits in feiner furjen Einleitung ju 58b. 39 \ S. IX ff. ba§ Nötige gefagt, roorauf t)icr oerroiefen fei. 5)ie tjiftorif d) = tljeologifdje ©efamteinleitung bringt, tote 1926 angetünbigt, biefer Sdjlufjbanb, ebenfo i>a% für beibe SBänbe gemeinfame 3Bort= unb Satfjregifter, bo§ roieberum Pfarrer 21. 3(änfe = 2)eutfd)enbora jufammenfteEte. 3m 3>n^Qtt§Deräeicr)nt§ ju 93b. 39 ' mürben ätoei ©tüde, nämlitf) bie Imputation über Daniel 4, 24 (S. 63—75) foroie ber £fjefen= entrourf über 1. Äorintfjer 13 (©. 76 f.), öetfet)entlid) auägelaffen, toa§ an biefer Stelle beridjtigenb Dermerft fei. (Sin Seäblatt mit bem oeröoUftänbigten ^ntjaltäberjeidfjniö liegt biefem S3anbe an.
VI S3ottoort.
IHit Bb. 39 - liegt nun bie Hauptabteilung be» ©efamtrcerfe§ gefdjloffen oor bi§ 93b. 54. 6§ fehlen nur nod) bie erften Borlefungen über ben ©atater=, 9tömer= unb viebräerbrief, beren Bearbeitung fdjon öor langer Sät in Singriff genommen rourbe, unb einige 9tacr)träge unb Srgänjungen. 3fn ben nädjften ;\arjren fotlen cor allem bie Abteilungen '2)eutf<fje Bibel' unb 'Briefe' ge= förbert roerbeu. 3laä) 9Rögli(r)teit foQ jäfjrtid) je ein Bibel= unb Briefbanb erfdjeinen. S)er für 1932 oorgefefjene 3. Briefbanb ift naljeju abgefajloffen. 3?ür 1933 finb ein roeiterer Briefbanb unb ber 8. (oon mir bearbeitete) Bibel= banb (3llte§ Üeftament, Üeil 1) in Slusfictjt genommen. 2>ie Äommiffion tjat nunmehr nadj mieberrjolter Beratung unb Prüfung enbgültig befcfjloffen, bem Steubruct be» Sitten üeftament§ al§ recfjtsfeitigen Sejt bie Bibel öon 1545 jugrunbc ju legen. SHefe ©ntfdjetbung roirb in ber ©inleitung 311m 8. Bibel= banb eingc£)enb begrünbet »erben.
2Benn ftcb, llnfre Slulgabe aueb, roeiterfjin ber roofjlroollenben Unter ftü|ung buxä) bas ^reufjifdje @taat§minifterium für SBiffenfcfjaft, $unft unb Bolf§= bilbung forcie ber tatkräftigen görberung burcrj bie 91otgemeinfcrjaft ber beutfdjen SBiffenfdjaft erfreuen barf, bann ift itjr Slbfdjlufj in greifbare 9täf)e gerücH.
8uftnau = 3;übingen, im 9toöember 1932.
^rofcffor Dr. ©. Skbermener.
^^
3 n f) a 1 1
Vorwort. Sßon ®. 3?ebc vmcDcr V. VI
3nf)att3tierjeidjnis VII
Einleitung. SJon £. #ermelinf IX— XXXVII
Sie Siäputation de sententia: Verbum caro i'actum est (Stob,. 1, 14)
11. 3anuar 1539 1-33
Sic 3irf"Ia^'äP"tation über ba§ Siedjt be§ SSiberftanbe gegen ben
tfaifer («Kattf». 19, 21). 9. 9Jtat 1539 34-91
Sie Siäputation de divinilate et humanitate Christi. 28. gebruar 1540 92 — 121
Sie ^vomotion3bi$putatton Pon Soadjtm <Dcörlin. 10. September 1540 122 — 144 Site Sßromotionsibiäputation bon 3of)anne§ 5}lacd)abäu# Scotuä. 3. gfe=
bruar 1542 145-184
Sie 5ßromotionäbiSputation üon ^»einrieb ©djmebenftebe. 7. 3uü 1542 185—203
Sie 5ßtomotion<sbi§putation bon 3ob,ann 3Jkrbad). 16. Februar 1543 204 — 232
Sie Spromotiongbiäputatton bon £)ieronrjniug 9lopp unb ^riebridj S9ad)=
ofen. 24. 2lpril 1543 233-251
Sie 5ßromotion$biÄputation bon (SraSmuä SUberuä. 24. Sluguft 1543 252—257
Sie $romotion3bi3putation Pon 2beobor gabriciu« unb ©tanisfau§
9to.pagclo.nu3. 23. «Dloi 1544 257-283
Sie ^promotionsbiiputattou bon ©eorg SJcajor unb Savanne* fjaber.
12. Sejcmber 1544 284—336
Sie *pu>mottonäbieputation pDn Petrus Jpegemon. 8. 3ult 1545 . . 337—401
«adjträge 3U S3anb 39» unb S3anb 39 s 402—430
3öort= unb Sachregifkr 431—480
Einleitung.
$te Stityutationcn 2utfcer8.
1. SJtö jum 3arjrc lö33.
2lus 2utber§ afabemifcfjer SÜlputationStätigfeit finb fotgenbe JRefte unb 2eacb= ritzten an un§ getommen:
1. 2)ie Quaestio de viribus et voluntate hominis sine gjatia disputata (Unfre 2luäg. 33b. 1, 142ff.; ögl. 33b. 9, 768), übet bie an einem Tjfrei- tag (öermutüd) 19. September) bor ber am 25. September 1516 erfolgten $ro= motion öon *Dlagifter 23artIjotomäuö 23crnbarbt jutn Sententiarius in ber Xbeologtfdjen Safultät ,^u 23ittenberg unter SutherS SBorp^ bi§putiert roorben ift. 21n ber 2lbfafjung ber forgfättig aufgebauten Ifjefen (auf bie am Anfang formu= lierte Quaestio antroorten 8 Gonclusiones mit je 3 Corollaria) mar nad) £utber§ eigenem geugnig (11. 91. Siriefroedjfet 1, 66) ber ^romobenb felbft beteiligt; fpe^iett bie britte Gonclusio roirb atä Magistri Bartholomaei inteltigenlia be^eiebnet. 3)ic latfadje, bafj mit biefer SJiiputation bie neue Sbeologie gutberS, beroufjt 21nftofj gebenb, in bie ßffentücbfeü ber afabemifdjen SEßett eintritt, maebt foroofjl bie un= gewöbnlid) funftöoHe 5otm ber Z^en, öon bereu 5plafatbrucf mehrere ßremptare incisis titulis bureb 2lmSborf nad) ßtfurt gefd)irft loorben finb (11. 21. 23riefroecbfel 1, 68 21nm. 19), öerftänblidj, wie audj bie ben 23eroei5 evbringenben 3»iä&f, bie nur rjanbfcfjriftlicf) über Üöfdjerä 'Unfcfjulbige 'Dlacbricbten' (Unfre 2Iufg. 23b. 1, 144) an un$ gefommen finb. Sie finb rootjl öon Suttjer felbft ähnlich roie bie 9tefolu= tionen 3U anberen liefen (ögl. Unfre 2lusg. 23b. 6, 88 ff.) jeber Conclusio unb jebem Corollarium beigefügt Korben, entroeber $ur eigenen forgfättigen 9präparation, ober nad) berfelben jur 9ted)tfertigung ber in SStttenberg roie in (Srfurt 21uffeb,en erregenben ©ä§e. Sie aufätslidje ©cljlufjfrage, bie auf flonfequenjen be§ firdjtidjen $anbelnä 23e,jug nimmt, fpricht für baä leitete, ^ebenfalls jeigt ferjon biefe erfte S)i§putation aug ber fiehrtätigfeit tfuttjer«, Bon ber mir quellenmäßige Unterlagen baben, roeltfie grofje 23ebeutung bieje in ber ©äjolaftif ausgebitbete gorm beS Uni» öerfitat§betrieb§ öon 2lnfang an für £uttjer unb für ben gfortfdjritt feiner refor. matorifdjen irjeologie gewonnen bat.
\ (Sinlcitung.
2. Sie Disputatio contra scholasticam theo] o gia in , 97 b$m. 100 Ibeieu über gratia et natura, bie ber am 4. September 1517 ftattgehabten SPto» motionsbilputatiou Don 5 ran 3 ©ünther jugrunbe lagen (Unfre 2lu§g. 33b. 1, 221 ff.; 33b. 9, 768 f.). Über ben ©ang ber Sisputation ift trofc ber 3Bid= tigfeit, bie auch irjr äufam, nichts befannt.
3. 2lud) bie Disputatio pro declaratione vir tut is indulgentia- rum, ju ber mit 95 Shefen am 31. Cftober 1517 eingelaben worben war, füllte ja in afabemifchen formen »erlaufen (Unfre Stuig. 33b. 1, 229 ff.; 33b. 9,769). fjreilidj War Don Anfang an bamit gerechnet unb burch Slufforberung an 2lus= wärtigc $u fcbriftlicher Stellungnahme fchon in ber Überfcbrift bafür geforgt, bajj baä ©eipräch über beu 2lblafj ben UniDerfitätsrahmeu fprenge. So finb benn auch bie Resolutiones 3U biefer „Disputation", Oielleirfjt teüweife noch ati *präpa^ ratorium für bie afabemifcbe Erörterung entftanben (Unfre 2lusg. 33b. 1, 522 ff. ; 33b. 9, 781), eine rein literarifche Äampffchrift geworben.
4. 2lnbers bie Disputatio Heidel bergae habita, über beren 40 Shefen (28 ex theologia, 12 ex philosophia) 3War nicht im 9taljtneu ber UniDerfität, jeboch auf bem Crbensfapitel ber beutfdjen 2luguftinerproDin3 an Sfufaitate (25. 2lpril) 1518 in £>eibelberg eine regelrechte Disputation abgehalten worben ift (Unfre 2lusg. 33b. 1, 350 ff.). 3n ben Probationes ju ben 28 tfjeologifdjen Conclusiones (Unfre 2lusg. 33b. 1, 355 — 365) liegt bcrmuttich Wieber ein ^räparatorium Sutbcrs, in ber ausführlichen Explicatio jur Stjefe VII (ebb. S. 365— 374) öielteicbt ein ■ftieberfchlag ber münblichen Disputation Por, über beren 33erlauf unb 2lbfichren ein 33erid)t 33u£ers (Unfre 9Iusg. 33ö. 9, 160—169) unb eine 9tieberfchrift Sutbers (ebb. S. 170) an uns getommen ift.
5. 3m Slnfdjlufj an ben Sbefenftreit Deranftaltete £uther boch noch eine afa= bemifche 3tr£uiari)i5putation über bie 33egriffe poena unb culpa (Pro veritate inquirenda et timoratis conscienliis consolandis conclusiones) an ber Uni= Derfität SBittenberg im Sahre 1518 (Unfre 2lusg. 33b. 1, 629 ff.; 33b. 9, 781 f.), beren 50 liefen in jtoei Derfdjiebenen 'ißlafatbruden an uns getommen finb (ogl. 33b. 9, 781 unb 33b. 1, 629 A; ein Gremplar bes lederen auch in £atle U23.: Jb 3593).
6. Sine Disputation über ben S3ann, bie ßntrjer im 3tnfd)lufj an feine Sluffetjen erregenbe Sßrebigt über ben 33ann Pom 16. 5Wai 1518 3U halten gebachte, hat fein 33ifrhof öon 33ranbenburg burch Senbung eine! befonberen 33oten Der* binbert (U. 91. 33riefwed)fel 1, 186 f.). Die 2lbftcht (volueram eadem publicitus disputare) wirb man nicht bahin auslegen bürfen, bafj fchon bie 2hefen Pon Suther ausgearbeitet worben wären. Die „Dhefen de exeommunicatione 1518", bie .ftawerau nach einem fjunb in ber t'übeder Stabtbibliothef in 3eitfchr. für Äirchen= gefch. 11, 1890, <S. 47 ff. Peröffentlicht hat, finb alfo (entgegen ber 2lnnat)me in U. 21. 33riefwecbfel 1, 187 2lnm. 18) nicht aus jener 2lbficht heraus entftanben P81.) auch Unfre 2lusg. 33b. 9, 310 ff.). Sie finb wohl auch nicht, wie fiawerau meinte, ibentifd) mit ben Shefen, bie am 16. 3Jlai bon einigen „gräulichen Spähern" unter Rüthers Äanjel nadjgefdjrteben unb jum Schaben Sutbers gefliffenttich, befonbers auch in 2lugsburg unb Moni, Perbreitet worben finb. 2lls Suther fpäter bei einem 23efuch in ©reiben am 25. 3uli (U. 21. 33ricfmedjfcl 1, 194 f.) unb burch einen 23rief Don Staupiti aus 2lug§burg Dom 5. September (ebb. S. 201) baDon erfuhr,
Cfinlfituitfl. XI
bat er befaiintlid) nodjtriiglid) im Vluguft 1518 ben Sermo de rirtute excommu- aicatioqgp (Unfrc 9u8g. 33b. 1, 034 ff.) ju Rapier gebradjt. 2)ic unter folcfjeu Umftdnbeii rebigierte fßrebigt bat gerabeju bie ^orm öon 12 2)ieputation«tf)cfen befommeii. Sgl. unten s)h. 19.
7. Mm (Fäcilientag (22. (September) 1518 tjat ßutfjer laut Eintrag im S)efo= natöbudj (Liber Decanorum fol. 29»; görftcmann S. 22) bei ber ^romotionsi* feicrlidjfeit be« .ffarmctiterpriorS Sobanneä fyro f et) auS Augsburg mit 9tms= borf (ujammen als Gallus bisputiert, b. b. als „Äampfhahn", ber bei biefem ftietltdjen Sctjaufpiel bie Äünfte bes neuen SoftorS burd) oerfänglicfje fragen prüfen unb fjerauslocfen foüte.
8. 3lu3 bem Ifjcfcnftreit entroirfelte fieb, befanntlici) eine umfangreiche S)ispu= tatienivtätigfeit Äarlftobtä in Söittenberg (über feine 380 + 26 Ib/fcn öon 1518 ögt. £. «arge. Stnbr. 93obenftein bon flotlftabt 1, 1905, 117 ff ; llnfre 3tu8g. 93b. 2, 143 ff.), in bie ßuttjev infolge ber Äampfeäroeife (Scfe felbft öerroietett rourbe. Seine 13 itjefen gegen @cf (Disputatio et excusatio F. Martini Luther adversus cri- minationes D. Iohannis Eccü 1519, llnfre 3tu3g. 93b. 2, 153 ff.) leiten bie 2eip= jiger SUputation ein. Soroofjt bie öorauägebenbe 9Jerteibigung ber anftöfjigen Apaupttfjefe £uttjer8, bie JKefotution über bie (13.) Propositio de potestate papae (Unfre 9lu4g. 33b. 2, 180 ff.), wie auch ber 93erlauf ber öon Notaren nad)= gcfctjriebenen SDisputation felbft (ebb. S. 250 ff.) unb bie nachträgliche Selbflöet= teibiguug in ben Resolutiones Lutherianae super proposi tion ibus suis Lipsiae disputatis (ebb. S. 388 ff.) geigen, roie bie fjormen beä a£abe= mifcheu SKteS unter bem ©eroidjt ber oon itjnen getrageneu reformatorifchen Sache üöttig jerbradjen: 2)ie 3)iäputation roirb flum 3teligionägefpräd).
9. Wach ber Siücfterjr öon l'eipjig in ber Seit ber rafttofeften 2trbeitätätigfeit beS :KVformatori roirb baä ^nftrument ber Sieputationen mehr benn je fünft Don Sut$et getjanbbabt. Sie unä au§ ben Sauren 1519 unb 1520 mit feinem Flamen überlieferten Itjefcuveitjen behanbeln einerfeiti ba3 Problem ©tauben unb 3Berfe, biä e« im „Sermon bon ben guten äSerfeu" bie ftajfijcbc Prägung ftubet, anbrer= feitä fragen ber Saframentenlebrc, gtcidjfam als Vorarbeit für bie Schrift „9Jon ber 33abl)tonijchen ©efangenfdjaft bet Äirche". 2)te erfte ber bjer in 33etracht fom= menben Xiäputationen ift mit 1*3 turnen Xhefen de Lege et F i d e (Unf re 9lu§g. 93b. 6, 33 ff.) auf einen Sonnerätag („disputabit Die lovis proxima") bei» 3afjre3 1519 angefünöigt. ßann man barauS öermuten, bafj fie nid)t eine ber üblichen auf ben greitag faüenben 5promotiou8= ober 2Bochenbi§putationen roar, fonbern eine feierlichere Guartal§bi5putation1
10. 2)ie in llnfrer Slusgabe fotgenben 13 2hefen De Christi incarna- tione et humani generis reparatione (93b. 6, 25 ff.), biet ausführlicher in ber ©eftaltung, mit ba^roifdjen geftreuten griechifchen 3Borten (!), laffen ftd), wenn fie öon Luther öerfafjt finb, burchauä in bie gragefteHung ber „guten 3Berfe" be§ 9Biebergeborenen einteilen. Sinb fie üielleicht unter 9Jcitroir£ung ^Dtelancfjttjons entftanbenl
11. Sie barauf fotgenben 15 Xtjefen über ba3 95ext)ät tnti berSßtjito- fopbie jur üheologie (An libri phüosoptiorum sint utiles aut inutiles ad
XII ©inleitunq.
Theologiam, Unfre 3lusg. 23b. 6, 28 ff.) nehmen in neuer gfotm öaä alte Ihema bee SJerhältniffes ber neuen Ideologie 3um ©eroäfirsmann ber Schotaftif 2trifto= tetes (t>gl. 9h. 2) auf.
12. 2luch bie „Ibeologifche gfrage" übet bie natürliche Äraft bes menf cfjlidjen 2Bitlen§ (Quaestio Theologica de naturali potentia voluntatis hominis, Unfre Slusg. 23b. 6, 32) mit ihren 7 Icjefen fnüpft an ba§ erfte unä betannte Sisputationstbema Suthers an unb fdjeint ebenfo tote bie Porausgeljenbe 2befenreibe jur fchulinäfjigen 23eljanblung oon ©runbfähen ber neuen Sfjeologie in SSocbenbisputationen gebient ju haben (alfo an einem Freitag 6nbe 1519 ober Anfang 1520).
13. 3n ber ^romotionsbisputation bes ^ifterjienf ers ^einrieb ©reiff öon 3inna (3- j5et>iuar 1520) nnrb ba§ Stjema über ©tauben unb 2Berfe ju einem üorläufigen 3tbfdjtu| gebracht, äunachft in ben 20 Sbefen De fide infusa acquisita (Unfre Slusg. 23b. 6, 84 — 86), fobann in ben 9tef olutionen ju jeber einzelnen biefer Sfjefen (Resolutio disputationis de fide infusa et acqui- sita, Unfre Slusg. 58b. 6, 87 — 98), bie (nach ber 23emerfung am Schluß: Haec disputata sunt praesidente Reverendo patre Martino Luthero, Respondente ad haec venerabili Domino Henrico de Zcynna. Anno MDXX) als 9cieberfcblag ber S5is= putation in Sluäeinanberfetmng mit ben bort Dargebrachten Argumenten ent= ftanben finb.
14. 3ft febon bisher bie fjrage bes 23erfjältniff es öon Stauben unb Saframent (ogl. 9tr. 9 De lege et fide 2hefen 13 u. 14; 91r. 10 De Christi in- carnatione Sfiefe 8 unb namentlich sJlr. 13 De fide infusa et acquisita 2befen 17 bis 20) nierjt ju umgehen geroefen, fo fonjentriert ftch in ben uöchften Sisputationen ba§ Shema immer mehr hierauf, ©dum 3U Anfang beö Sahns 1520 (nach ber uns überlieferten 9teih>nfotge jroifcfien unfern Stummem 11 unb 12) roirb in einer ber roödjentticfjen Sisputierübungen {yreitagä üöer bie 9 Sbefen De Circumci- sione (Unfre Ausg. 23b. 6, 30 f.) bisputiert worben fein.
15. 3roiicben ber 5|ßromotionsbisputation Pon .ipeinricrj ©reiff am 3. gebruar 1520 unb ber Sreitagsbisputation Pom 27. 3uni 1520 De fide et ceremoniis (Unfre Ausg. £Bb. 6, 379 f.), bie bas lljema bes 23erbättniffe§ ber 3eremonien bes Sitten 2eftaments jum ©tauben aufnimmt unb ju ben fotgenben 3 3irt"larbiäpu= tationen über bie Satramente bes Alten unb 5?euen Icftaments überleitet, finb uns feine 2)isputationstt)eJen überliefert. Aber es ift bemeifensroert, bafj Suther in ben zahlreichen Schriften aus biefer arbeitsreichen 3^'t | worauf .£>. SSöhmer, Ser junge Luther, 1925, S. 270 hingetoiefen hat), namentlich auch, wenn er beutfeh fdjreibt, gerabeju einen „Sigputationsftit" ausgebilbet hat, b. h. er pflegt „bie ihm richtig erfdjeinenben ©ebanfen in ber Art afabemifcher 2befen furj ju formulieren unb bann numeriert einfach aneinanberjureihen".
16. — 18. @e folgen bie brei 3itfularbisputattonen über bie ©a= framentslefire, bie an 3 Freitagen bes Sommers 1520 rooht furj nacheinanber gehalten roorben finb unb über beren Verhältnis untereinanber, roie jur Schrift Bon ber SSabntonifchen ©efangenfd)aft in Unfrer Ausg. 33b. 6, 470 ff. unb 23b. 9, 312 f. bas Nähere gefagt ift. Sragtich frheint mir nur, ob nicht bie Auseinanberfeijung
(Hnlritunfl. XIII
mit fßetcuS ^ombütbii« guetfl ftnttgefunbcn hat (unb nidjt julefct, toie Äoffmane annimmt), fo bafj 311 ovbncn toäre: Dispulatio in Dislinctionem 2. Libri 4. Sen- tentiarum (llnfre 3lu8g. 23b. 9, 312 f.); De signis gratiae (Unfre Sluög. 33b. 6, 470 f.); De baptismate Legis, Iohannis et Christi (Unfrc ?luäg. 93b. 6, 472 f.).
19. 2)vei Ütcihen öon Stfipiitationettjcfen £utt)er$ hanbeln üom Sann unb öon bem Herhalten beä Ghriftcn gegenüber bem ihm zugefügten lln» r e d) t. Sie in Sübect aufgefunbenen 14 liefen de ex com m u n i cation e (Unfre 9lu3g. 33b. 9, 310 ff.; ögl. üben 9er. 6) toerben, wie öon Äoffmane (ebb. S. 311) öermutet toirb, um bie 3e'' bei 9c'.eberfd)rift be§ Sermo de exeommunicatione an,}iife^en fein. 3ur 33erid)tigung bev Äonjeflur in Ihefe 14 (Unfrc 9lusg. 33b. 9, 312) fei ein Urteil bc§ gegenwärtigen S)iveftor§ ber Sübetfer <&tabtbibliott)et Dr. 2Beber mitgeteilt: „6$ ift ganj unmögltd), bafj ba im Iftanuffript fobiet foH geftanben tjaben, tt)ie bort ergänzt ift. deiner 9Jteinung nach ift nichts aU ein m toeggefebnitten unb bie Stelle fo 3U M"' '■ Sicf pct[m] = sicut peccatum. 2)ie Söortenbung, bie Äatocrau in feiner Söiebevgabe noch anfügt, gehört nicht pm ü£ert (öon biefem ift, toie mir febeint, nichts öerloren gegangen aufjer bem m), benn ftc ift nicht öon ber Jpanb beS SdjreibevS ber 2hefen." Sonbern loabrfdjeinlid) öon ber jfteiten ^>anb, toeldhe jum 2ejte fur^e 9coten gemacht bat (ögl. Unfre SluSg. 33b. 9, 311, 12 oon unten).
20. S)ie Disputatio de exeommunicatione (Unfre 3luig. 33b. 7, 233 bis 236) mit 10 2hefeu Ijängt, tote 2)rero§ (ebb. S. 234) nadhgetoiefen bat, mit bem ©ermon öon bem 33ann (3lnfang 1520) ^ufammen.
21. Sie Disputatio de non vindicando (Unfre 9lu§g. 33b. 6, 574f.) mit 12 liefen bangt am beutlid)ften mit bem perföntidjen Sdjidfat SuttjerS unb mit ber ©ntroidlung feines Urteil? über baS *papfttum unb ben ibm febutbigen ©ehor= fam äufammen.
22. 23on ber SBartburg au? Ijat 2utb,er mit 2 2l)e{enreif)en über bie SJlöndjSgelübbe (Themata de votis, 106 unb 141 2b>fen; Unfre 2luSg. 33b. 8, 313 — 335) in bie im Slnfchlufj an bie SisputationStätigteit ÄarlftabtS entftanbene SiSfuffion über ben Sölibat ber Dtönche eingegriffen unb bamit, ob^ne baß if)m natürlich (Gelegenheit jur 25i§putation über bie 2hefen gegeben mar, bie fpätere Schrift De votis monasticis öorbereitet.
23. 3n ber 3eit jtoifchen 1522 unb 1533 ift fotoohl bie 2)i§putationS= toie bie ^romotionSübung an ber Uniöerfität SBittcnberg immer meljr jurüdgegangen unb fchtiefjlicb gan3 unterlaffen toorben. 3luS ben öerfchiebenen ©rünben, 3. 2. ber Ijuinaniftifch = reformatorifd)en Jhitif an ben ©ebräudjen ber Schelaftif, 3. 2. ber fchtoärmerifchen Cppofition ÄarlftabtS gegen bie tbeologifche 33ilbung (ügl. ben 6iu= trag ButfytS im Liber Decanorum fol. 34b unb U. 31. 2ifdhr. 1 5tr. 159 u. 361); 3. %. auch toeil nach bem ßintrag 2utf)erS in baS 2beotogifcbc Sefanatsbudh (ebb. fol. 35 ■: quod propter bellum istud papale omnia turbata essent) ber fird)lid)e gntfcheibungSEampf atle* anbere in ben .fpintergrunb brängte. 3lui biefer 3"t haben toir 5tad)rid)t nur öon einer einjigen Sisputation, an ber Sutber beteiligt toar. SotjanneS 2Jtathefiu§ berichtet in feinen ^rebigten über SutberS geben (2lu§g. öon ©eorg fioefdje, $rag 1906, S. 171), baß Sutber 3ur S3orbereitung be§ 5Jtarburger
XIV (.Einleitung.
Scligionigefprädjä im September 1529 eine öffentlidje 2)i3putation über baS 9lbenbmat)t abgebaltcn bjabe. Über beren Verlauf wirb folgenbeä erjäfjlt: „Stauff r)elt er juuot ein öffentliche Sifputatton üom werben Slbenbmal, in Weldjer 9Jta= giftcr Seit Sietridj ünb 2?onmi6 Don Sübecf, ift mir recfjt, ünnb bei $>errn ^§\= lippi Sifcipet, naci) loblidjem Sdjulbraud) miber beä .jperrn SodtorS fatje, fd^lufe= reben ünnb belentnuS, fragend unb tetnenä rjolber, bifputieren. Scan btadjt aber wenig neweS fnr, ba§ nidjt niuot in Suttjcrä Sücfjero öffentlich were üerlegt gc= roefen. darliftab fubtititet, wenn ber £eib GJjrift üorbjanben feto ünb de compo- sitione & dmsione betiber geftalt fam auff ben plan neben <B. Sluguftini fprud), ba§ (Jfirifti toarer lettb müfte allein an einem abgefonberten ort wefenttid) ünb Ieib= tief) fein, WeldjeS aüeä STodtor mit guter gelegentjeit önnb grunb ber ©drrifft wiber= leget, auflofet Pnb crflcret.
9temlid), ba§ man fd)led;t Pnb geredjt in gläubiger einteilt an flarcn ünb waren Worten be§ ^lerrn fangen ünb all Pernunfft ünb fpitjfünbigferjt in ©ote§ fachen ünb glauben© Slrtitfeln fotte ünnb müfte gefangen nemen. üDenn ©ottes wort tuer ©otteä trofft, üon ^eiligen (Seift aufgcfcfjricben, brumb tonne eS üer= berbte menfdjlidje üernunfft unb gefdjwinbigferjt nidjt auegrüblen. SGßerS roort be= bielt ünnb gerjotfamet bem in glaubiger Sinfalt, ber roanbelt am gewiften ünb fierjerften. Cb nun bic guten SBäter unb fiirdicn Socttoreö bifjWcplen gefebrlid) gerebt, müft man bie Sdjrifft bie einige Siegeln ünb ridjtfdjnur fein ünb btcpbcn laffen, barburd) allein ber alten ünb netoen Set« ünnb aller Goncilien Sectet müften geurttjeült werben. Sßie jwar ba§ jaljr be™adj €>«>•' 9)tclantf)on bifen fprud) Sluguftint, brauff fid) nod) jr üil fjart fteigern unb ftonen, in feinem SJ3üd)= lein üon fpruetjen ber Tätern Pnm Slbenbmal aud) fein <£r)riftlid) unb troftlid) cr= fleret."
2. Seit beut 3ab» 1533.
1. Sßom ,3af)re 1533 an ift bie Spromotioni* unb 2>ieputation«tätigfeit in ber 2beotogifd)en Sratultät in Söittcnbcrg wieber aufgelebt. S)er erfte feiertidie ?ltt einer ?ßroinotton§bi§putation fanb am 16. Suni 1533 in ©egenWart be§ ,<?urfürften Sodann griebrid) unb einer großen <£>ofgcfeßfdja?t unter bem SBorfitj l'utf)er§ ftatt mit ben Sioftoranben ßafpar ßruetger, 3ob,anne5 SSugenljagen unb 3or)anne§ 3Iepinu§. S)ie xfjefeu waren in aller (Site am 2lbenb Portjer üon TOclandotljon üerfafjt werben (De fide, de ecclesia unb de tia- ditionibus humanis Corp. Ref. XII, 517 — 520). %U 2lrguenten beteiligten iid) an ber 5Di§putation aiifjer anberen Xfjeologen 93Mancfjtbon unb bie beiben ausläubifcrjcn ©äftc Dr. Stöbert 33arne§ (genannt 2lntoniu§ 2Ingtu§) unb ber ©djotte Slleranbcr VllefiuS. 5)ie Promotion würbe am üag barauf burd) ben Sefan 3uftu§ 3onae in ber Sdjlofetirdie Porgenommen. (Sgl. ben öintrag ücn 2fana§ im Librr Deca- norum fol. 35b— 37»; ed. fl. 6b. ^örfiemonn 6. 28—30.)
2. Sie erfte nun folgenbe 3i*f ularbieputation Sut^erä deConcilio Constantiensi (Unfre SluSg. 33b. 39 \ 9 ff.), mit 100 3;b,efen an einem greitag in ber erften Jpälfte bcS 2fab,re« 1535 gebalten, ift un§ nur in einem biirftigcu Fragment überliefert, ^ur SSatjl beS £ljema§ fei baran erinnert, baß nad) bem Ciintrag Pon 3lona§ in baä ©etanat^bud} im %afyt 1533 bie in Söittenbcrg üom .fturfürften empfangene Äon^lSgefanbtfdjaft beä ^apfteö unb Äaiferö ben unnütteU
(Einleitung. XV
baren Slnlafc gab ju jener feicrlidjen Doftorpromotion be« 3alvreS 1533. 33ei einer Beratung über bie Pom Cegaten uorgetragenen ßouutsartifcl feilend beS .ftuvfüvftcii unb feiner State mit Cutter, sJJJetanct)t()on, 33ugenb,agen unb 2jonaS tarn bie !Hcbe baiauf: paacos nunc esse in ordine llieologico, quibus pro morc scho- laruin, publice et solenmi ritu, tiluli collati essent doctrinae (Ä. @b. Oürftemann, Über Decanorum S. 2'.i).
3. @S folgt bie erfte >4*romotionSbiSputation unter Suttjets iBorft^ üon .ipicronrjmuS SBelter unb ücicolauS siebter (Samstag 11. September 1535* mit 71 liefen de fule (erfte 3teif)c über Köm. 3, 28) unb 87 liefen de lege (itoeite Reibe über Rom. 3, 28). 93on ber Disputation felbft finb nur ,jroei tümmer= lidje S3vud)ftücfe überliefert, bagegen bie üon Sutrjer üerfajjte ^romotionSrcbe SßeHer«
Unfre 2luSg. 33b. 39 \ 40 ff.).
4. DaS bamit eröffnete Xf)cma ber Rechtfertigung roirb in einer Reifje Don Disputationen öon Suttjer weiter bebanbett. 3"näd)ft in ben 21 Dfjefcn unb ber fdjon ausführlicher überlieferten Disputation über Daniel 4, 24 (Redime peccata tua eleemosynis) am 16. Cftober 1535 (Unfre SluSg. 33b. 39 \ 63 ff.).
5. Sobann in bem Sfjef enentrourf über 1. 6orintr)er 13 (6nbe £U tober 1535), Unfre SJuäg. SBb. 39 \ 76 f.
6. 3(ucb bie 40 Dljefen unb bie Disputation de homine (Unfre 3tuSg. 93b. 391, 174 ff.), bie nun (»gl. bie äuSfunft auä Straft, Unfre SluSfl. 33b. 39 \ XII) auf ben 14. Januar 1536 anjuft^en ift, fjanbetu üon ber ^Rechtfertigung in 2luS- fül)ruug beS öielerörterten IfjemaS Rom. 3, 28. 31 n unS gefommen ift nur ein bürftigeä Fragment über ben Sang ber Disputation aus bem für biefe erften Disputationen fo »ertüotlen Cod. Heimst. 773.
7. Sie 61 liefen unb baS DiSputationSfragment über SufaS 7,47 (Unfre iHueg. 93b. 39 ', 127 ff.) gehören ebenfalls jum Rtd}tftrtigungStf)ema unb falten üermutlicr) in ben Januar 1536.
8. Dit Disputation über bte^ßrioatmeffe mit ilrren funftöoll aufgebauten Itjefen unb mit il)rcr üielgeftaltigen Überlieferung beS DiSputationSPertaufS fanb am 29. Sanitär 1536 ftatt (Unfre 3lu8g. 33b. 39 l, 134 ff.; 33b. 39 2, 402-407).
9. 9tun folgt bie Disputation de potestate concilii (Unfre 9tulg. 33b. 39 l, 181 ff.) mit 30 2f)efen, beren SSertauf in juiei 33rud)ftütfen unS über= liefert ift. Sie ift ebenfalls in ben 2lnfang beS 2(al)reS 1536 (bis jpäteftene 10. Sipril) anjufetjen.
10. (5S folgt bie ^romotionSbiSputatton Oon 3afob Sdjenf unb N4}Ijilipp "Blot; am 10. Cftober 1536 mit äroei Irjcfenreirjcn über bie Recb> rertigung, nämlid) 35 Dfjefen (btitte SReüje über Rom. 3, 28) unb 33 £$efen (üierte Reitje über Oiöni. 3, 28). Über ben ©ang ber Disputation fjaben mir jum erftenmal eine fet)r gute, met)rgeftaltige Überlieferung in arf)t Radjfdjriften (Unfre 3luSg. 33b. 39 l, 78 ff.; ogt. baju S. 181 f. unb S. Xll); -,33b. 39-, 426.
11. Daran fdjtiefjt fidj bie -}>romotion8biSputation üon ißattabiuS unb Dilemann am 1. Sunt 1537 mit 45 weiteren Dtjefen über bai Redb> fertigungittiema (De operibus legis et gratiae), bie in ben 2£)efenfammlungen feit
XVI (Siiileitung.
1538 al8 5. 9teib> über baS Sfjema Köm. 3, 28 gejöfjtt »erben. 9lud) über ben ©ong biefex SiSputation finb mir gut unb mannigfaltig untcrridtjtet.
12. G8 folgt bie gtrfularbiSputation de veste nuptiali am 15.i3uni
1537 mit wenigen liefen (eine Quaestio mit fünf Äonflufionen), bie roieber ba8 Sbjema bcS 9ted)tfertigung§glaubenS bebanbelu (U. 91. 33b. 89 \ 264 ff; 33b. 39 2, 407-414). (Sefjr rceit ausgeführt unb gut überliefert ift bie SiSputation, bie non Sutrjer felbft at§ ein 5ftufterbeifpiel einer 'jirfularen' (b. b. bei Schülern unb Sebrern in circulo umgebenben) <Sd)ul= unb ÜbungSbiSputatiou betjaubelt roorben ift. Sic ift bie einjige, Pon ber mir eine birefte 9}ad)iid)t fjaben, bafj fie burd) einen Mag. (SelmuS (b. b. ©otinuS; Unfre 9luSg. 33b. 39 1, 265) ex ore Reverendi patris Lutheri nadj= gefdjrieben roorben fei. Sie Sitte, bie SBorte bc& Softer 5)lartinu8 8utb>r bei jeber ©etegenbeit (Sifcbreben, *ßrebigten, S3orlefungen ufro.) feftjufjalten, fonunt Don biefer girfularbisputation unb ben beiben öorauSgerjenben ipromotionSbiSputationen an ber Überlieferung ber SiSputationen in öDÜem iDtafje jugutc.
13. — 15. SaS jeigt fid) PoHenbS bei ben folgenben br ei großen SiSputa» Honen gegen bie 9lntinomer. ©imputiert rourbe am 18. Sejember 1537 über bie erfte, 39 Sätje umfaffenbe 9teibe ber SEtjefen gegen bie 9lntinomer (U. 91. 33b. 39 l, 345 ff.; 360ff.; 93b. 392, 414-419). ©obann am 12. Januar 1538 über bie atoeite, 48 ©äfce umfaffenbe 9teib> ber Sfjefen gegen bie 9lntinomer (11. 91. 93b. 39 l, 347 ff.; 418ff.; 33b. 39 2, 419-425). Über bie britte, 40 Sä|e umfaffenbe, unb über bie Gierte, 41 Sätje umfaffenbe 9ieibe ber Sbefen gegen bie 9lntinomcr (11. 91. 93b. 39 \ 350 — 354) ift niebt biSputiert roorben. Sagegen fanb mieber am 6. ©eptember
1538 ontäfetict) ber 5promotionSbiSputation bon 6l)rtacuS ©eriefe bie britte SiSputation gegen bie Slntinomer über bie fünfte, 70 ©ätje umfaffenbe üteifje ber Sbefen gegen bie 9lntinomer (Unfre 9luSg. 33b. 39 l, 354 — 57; 486 ff.) ftatt.
16. Sie SiSputation über SfobanniS 1, 14 (An haec propositio sit vera in philosophia: Veibum caro factum est) mit 42 Sbefen (Unfre 9lu8g. 33b. 39 2, 1 ff ), bie nacb bem nodj Porbanbenen *piafatbrud auf ben 11. Januar
1539 angefünbigt war, b>t bieHeid)t infolge einc8 ©cbroinbelanfallS, ben Sutrjer morgens um 7 Utjr auf bem SQBege jur SiSputation Por bem £aufe 9Jcelancf)tbon8 erlitt, an biefem Sage nidjt ftattgefunben (U. 91. Sifd)t. 4, 350 9er. 4723: eo die disputationem intermitlens. Reifst baS, baf? an jenem Sage bie SiSputatton um einige Stunben Perfdjoben, ober bafj fie um einige Sage Perfdjoben roorben ift?)
17. Sie urfprünglid) (mit 70 Sfjefen) auf 9Jtitte 9lpril 1539 Porgefefjene SiSputation über ba8 Dted)t bei 3öiberftanbeS gegen ben ßaifer (SJcattt). 19, 21) ift mit 91 Sfjefen am 9. 9Jlai 1539 als SirfutarbtSputation ab* gebalten roorben (Unfre 9lulg. 33b. 39 2, 34 ff.). SaS 9lufferjen, baS fie erregte, fptegelt foroobt fidj in ben brei Poneinanber abmeidjenben Delationen ber 9cad)fdjrift, wie in ber Überlieferung ber Sifcbreben jener Sage (Pgl. U. 91. Sifdjr. 4, 386ff. 9tr. 4581 unb 4582). 9tudj ba8 an un8 gefommene 3ßräparatorium (Unfre 9lu8g. 33b. 392, 90 f.), foroie bie berjdjiebenen beutfdjen Überlegungen ber Sfjefen aeigen, wie man fid) Por unb nad) ber SiSputatton mit beren Sfjefen unb ibrer biSputa= torifdjen Erörterung befd)äftigte.
18. 68 folgt bie SiSputation de divinitate et humanitate Christi mit 64 Sfjefen (Unfre 9lueg. 93b. 39 2, 92 ff.), über bie am 28. gebruar 1540 bi8--
Einleitung. XVII
putiett worben ift. X>I u et) hierüber ii"t bie banbfcbriftlicbc Überlieferung fel)t reieb- baltig. Dtefe Disputation ift bie lefcte ber Don Sutrjer Detanftalteten unb geleiteten 9tifrteljabrs= uub ,SivfularbiSputationen. 93ei bem Sntereffe, baS biefe Dispu- tationen l'utber* injwifchen gefunben tjaben, ift nid)t anzunehmen, baß bie <B pu irgenbeiner foldjen afabemifeben 33eranftaltung in bem 3Bittenberg jwifeben 1540 unb 1547 verloren gegangen wäre.
19. SIS ftüubiger Delan ber 2öittenberger Xbeotogifcben ^afultät bat Sutber Oon 1540 ab nur nod) '.Jkomc>tion*biSputationcn abgebalten. Die erfte roar bie ^romotionSbiSputation oon 3ioachim 5ftörlin Dom 10. September 1540, ber als Scblufjaft beS .ffampfeä gegen 9lgrifola bie 20 Säfee ber fedjften SReibe ber Xbefen gegen bie 9lntinomer (Unfre 2luSg. 33b. 39 l, 358) jugrunbe gelegt mürben (Unfre 2luSg. 33b. 3Vi2, 122 ff.).
20. @S folgt bie ^romotionSbiSputation pon ,3ob<inneS ^JcacdjabäuS ScotuS, für melcbe Hcelanctjtbon 25 Xbefen über bie wabre Äitcbe toerfafet bat, bie aber Don ^'uttjer. bem 3>otfi&enben ber Disputation, am 3. ftebruar 1542 Der* teibigt würben (Unfre Vlueg. 93b. 39 i, 145 ff.)
21. XHnct) bie folgeube s}>romotionSbiSputation beS ^»einrieb ®cbme = benftebe am T. 3uli 1542 tjanbelt mit ibren miebet Don Sutbet Detfafjten 46 Ibefen Don ber Äircte, fonjentriett fieb aber auf ben 9ted)tfertigungsartifel (Unfre ?lusg. 33b. 39 2, 185ff.).
22. 2lucf) für bie ^UomotionSbisputation be§ 2fot)ann 3Jcatbach am 16. Februar 1543 Ijat 2)teland)tbon bie 24 Zbefen über bie Sinbeit bei Äirebe Derfafjt, übet bie bann unter bem Sjorfttj V.'utberS mit Äonjentrierung auf ben Wecittiertigungeartifel jebr ausführlich bieputiert morben ift (Unfre 'Jlusg. 33b. 392, 204 ff.). Dtefe Disputation ift ebenio wie bie DorauSgehenben brei ^romotions* bisputationen feb,r auSfühtlid) nadjgefcbrieben unb in Deridjiebenen Delationen ber sJiad)welt überliefert worben.
23. Die folgenbe s})romotionSbiSputation Don .öierontjmui "Jiopp unb (Vriebricf) 33acbofen am 24. Slpril 1543 hat jmei Dün Sutbet betfafjte Dbefenreiben mit 32 unb 90 Sähen über ben redjtfettigenben ©lauben jut (Srunblage (Unfre 3luSg. 93b. 39 2, 233 ff.). Werfwürbigerweife ift fie, wie bie folgenbe, febt Diel fcblechter überliefert, als bie Dorausgebjenben.
24. N)tocb Diel fpärlicbet ift bie Überlieferung ber folgenben 5Promotion§ = bisputation Don ßtalmuS SllbetuS, ber über 38 Don Sutbet Derfafjte Dhefen über bie DrinitätSleljte am 24. 9luguft 1543 biSputiert hat (Unfre 3luSg. 33b. 39 2, 252 ff.). 93on Sutber ftammt aueb bie bei ber SptomotionS* feierlicbfeit pon einem 'puer' Dotgetragene Quaestio doctoralis (Unfre 9tuSg. 33b. 39 *, 257).
25 33eficr fmb wir wieber über ben 6ang ber folgenben SßromotionS« bisputation Don Dfjeobor gabticius unb StanislauS 9tapagelanuS am 23. *Dtai 1544 unterrichtet, 311 ber 5)ielancbthDn bie jwet Xbefenreiben, nämlicb 26 Säfee über bie 3lnrufung ©otteS unb 28 Säfee übet bie 33ufje Perfafjt bat (Unfre 9IuSg. 93b. 39 *, 258 ff. .
26. gut bie 5?romotionSbiSputation Don ©eotg 5ftajor unb SfobanneS 5at>et am 12. Dejembet 1544 bat wiebet Sutbet bie Dbefen Detfa|t, ßut&ets 2Bette. XXX IX, 2 II
XVIII Einleitung.
unb jroar 26 ©äfce über bie Drinität für ©eorg ^Jcajor unb 21 ©äfce über bie ftedjtfertigung für Cannes gaber (Unfre 3Iusg. 39b. 39 2, 284ff.). Der ©ang ber Disputation ift uns nidt)t nur in 2 ^Relationen fefjr gut überliefert, fonbern eS ift barüber tjinauS aud) ein ausführliches ^raparatorium sDJlajorä an uns gefommen, an bem 2Jcelandjtr)on mitarbeitete (Unfre Ausg. 93b. 39 2, 320—336 ; ügl. ©. 302 2lnm. 1).
27. Der legten Pon fiutljer geleiteten ^romotionsbisputatton öon ^etruS Hegemon am 3. 3fuli 1545 lagen 50 öon ßiitfjer perfafjte Dbefen ju= grunbe, bie über bie Drinität, bie 3nfavnation, bie Srlöfung Bon ber ©ünbe unb bie 2lnttjropologie fjanbeln unb mit einem Stusfall gegen bie ßehrgewalt ber ^äpfte auch, bie Setjre Pon ber $irdje ftreifen. ©o ift hier ein (Sang burd) baS ©anje ber djriftlidjen ßeljre pon ßuther für bie let;te Pon ihm Peranftaltete Disputation ausgearbeitet worben (Unfre 3IuSg. 33b. 39 2, 337ff.).
3. Die Überlieferung ber Disputationen SutfycrS.
Die Pon Cutter perfafjten Dhefcn finb teils burd) originale ©inblattbrucfe, weiche bie 93eranftaltung ber Disputation anjufünbigen pflegten, teils burd) bie (Sammlungen folcher Dhefen in bucfjhänblerijchen ober offiziös Peranftalteten 2luS= gaben ber Dhefen ber SSittenberger Sbeologifdjen 3fafultät (Pgl. Unfre SluSg. 23b. 1, 143. 222 f. 629 f.; 95b. 39 l, lff.; pgl. auch; 3foh. <pauf}leiter, «Welan- cbtf)on=$ompenbium, 1902, ©. 5 ff.) an uns gefommen.
SlnberS ift es mit ben münblicben Disputationen, bie in ber Siegel nicht nadjgefchrieben ju roerben pflegten, ©o finb uns benn aud) aus ber 3"t Por 1535 Pon ben Disputationen ßutberS nur in 2luSnahmefäHen , reo offizielle Wachfchriften öeranftaltet mürben (wie in Seipjig 1519) ober wo nachträglidh auf ©runb ber Slrgumente gegen bie Xhefen „9iefolutionen" jur Sßerteibigung auSge= arbeitet würben, birefte ©inblide ober ©chlüffe über ben ©ang ber 9IuSeinanber= fetjungen mögtid). 6rft nach 1535 finb bie Pon Cutter Peranftalteten unb ge= leiteten Disputationen ©egenftanb ber alle Söorte beS Doftor 'DlartinuS treu feft= battenben 93emübungen geworben. 2lnfangS gefchah bieg fdjeinbar nur fragmen= tarifd) in be^ug auf bie ipsissima verba ßuttiers, fpäter ift ber ganje ©ang ber Disputationen Pon bem fammelnben Sifer mitbetroffen worben. Um fo mehr als nicht nur bie Reliquiae Lutheri intereffierten, fonbern aud) balb bie Disputationen anberer 2Bittenberger ©röfsen (wie 9Jteland)thonS, 23ugenhagenS unb anberer) um beS Inhalts ber Disputationen willen feftgeljalten unb gefammelt mürben.
9fcun wäre es äufjerft wertpoü, bie |>änbe unb bie 9camen ber unmittelbaren *Jcad)fd)reiber ber Disputationen feftfteßen ju fönnen. ßeiber ift nur in einem einzigen gatte ein rätfeltjafter 9tame überliefert, beffen Dräger „ex ore Reverendi patris Lutheri" bie Disputation de veste nuptiali (Unfre 2luSg. 23b. 39 1, 265) aufge= nommen haben foH. 9Jtit größter 2Babrfd)einlichieit (pgl. DrewS ©. 162) ift ber bort überlieferte Mag. ©elmuS, ber in ben 93riefen GrucigerS aud) als ©almus ober ©olinuS Porfommt (Corp. Ref. III, 385. 396f.) ibentifd) mit Mag. ©regoriuS ßrele ©olinus, ber am 20. Oftober 1528 als Gregorius Keel (Kreil) dioc. Carnin. in= ffribiert Worben ift (Album Acad. Viteberg. 1, 1841, ©. 132; pgl. 3, 1905, ©. 814) unb ber am 30. Januar 1532 Mag. artium Würbe (3ut. fiöftlin, Die Baccalaurei
Einleitung. XIX
unb Magistri ber SBittenbager pl)ilojoph. gatultät 2, 1888, €.21) unb ben am 14. Dezember 1539 ÜBugenfjagen jum Sßfarrn üon Dangermünbe orbiniert hat (äöittenbergcr Crbinieitenbucb, herausg. üon ©. ^uchmalb, 1894, Dir. 138). 6r gehörte ju ben greunben tion Gorbatud, alt'o gu ben ©egnern sDtelanchtf)ond unb GrucigerS. "Jtocb roeiter fann man mit Drerod in ber Vermutung geben, roenn man bie Unterfchrift unter bie Slusföhnungsroorte l'utherd gegenüber Stgricola (Unfre x'lusg. 53b. 891, 466, 22—468, 2) in ber erlanger £anbfd)rift Cod. Erlang. 1665 fo].19b — 20» (ebb. S. 467 2Inm.): „M. Sobbihed eigene hont ber SBort Lutlieri ad Islebium post habitam disputationem Anno 38" bejüglid) bed offenbar öerfcfjriebenen Samens „lüobbih" ebenfalls alä eine Setlefung für „Solinus" bsro. SoÜinud ober Soltinus (ba man annehmen mufj, bafe Ärele aud Soltin bei ffammin ftammte) beutet (Dreros S. 335 f.). Dad Überjeugenbfte an biefer 93er= mutung ift, bafj ©regoriud Ärele (ober ßeel), roenn er einmal bie Disputation de veste nuptiali am 15. 2iuni 1537 nachgefchrieben unb bamit bie ©runbtage für bie oertdiiebenen, auf eine Stelation jurütfgebenben iRejenfionen ber .panbfcbTiftenüber* lieferung gefchaffen bat, möglidiaroeife ober auch roahrfcheinlich nod) mehr S)i§= putationen nachgefchrieben hat, iolange er als sBiagifter in äöittenberg roeilte. Unb weiterhin ift burchaud roahrfcheinlich, bajj ber ücachfehreiber unb ©eftalter ber Jpauptrelation ber Disputationen gegen bie SIntinomer, roie auch ber beiben r>or= audgehenben Disputationen (de veste nuptiali unb D^romotionsbisputation Pon s4JaQabiu5 unb Sitemann), bie ßljriftiant in feinem gnefiotutherifchen Sinne ber= arbeitet hat (Unfre 2tudg. 9?b. 391, 200 f.), im Greife ber älteren Sutberfcbüler, bie in einem ©egenfafc ju DJtelancfjtrjon unb feinen gfreunben ftanben, ,ju fueben ifl. Dafs Soltnud audi fonft als 9cad)fcbreiber £utherd fich bewährt Ijat, ift aud llnfrer Sludg. 18b. 46, 538, 5 ju erfeben. (5ßgl. aud) Corp. Ref. III, 1091; @. Äaroerau, SBriefroechfet bed 3. $onaS 1, 1884, 367.)
3ebenfaHd ift feine ber unmittelbaren 9ladifchriften Don Sutfjerbisputationen an und gefommen. SJielmehr finb fie und überliefert in Sammelfjanbfchriften aud ber Glitte bed 16. 3af)rb>nbertd, bie neben ben 2Ibfchriften ber Didputations= nachfehriften fonftige Lutherana (^rebtgten unb SBriefteile, Äonplien unb Difd]-- reben u. ö.) ober Wittenbergensia (barunter namentlid) aud) Disputationen unb Sehen SRelanchthoud) miteinanber bereinigen. Über bie Schreiber biefer £>anb= febriften unb Sammler biefer Stüde ift jur Qrii leiber nod) fefjr roenig 3U fagen. Sie »erben in Sufunft einmal über ben föahmen ber eigentlichen Lutherana hinaus indgefamt bibliographifdj unb epigraphifch aufgenommen unb unterfucht roerben muffen als ©runblage für bie ©eiftesgefchichte unb ©ntroidlung ber roerbenben Crthoborie bed fiuthertumd.
3n folgenben Ijanbfchriftlicben Sammetbänben, bie mit einer 2lud= nähme (3er. VIII) aufjer Disputationen auch anbere Stüde enthalten, finb bie Did= putationen ßutherd an und gefommen:
I. Der michtigfie unb jugleid) frühefte biefer .jpanbfcbriftenbänbe ift ber Cod. Heimst. 7 73 (äBolfenbüttel) aus bem Sefitj Slurifaberd, unter beffen Sdjreibern aud) Slurifaberd ^ianb neben minbeftens bier anberen ^)änben (A— D, nad) ber 3?e= jeiebnung bon Drerod ftcher ju erfennen ift. (Sr ift audführlid) befchrieben Pon Drerod, (Sinlettung ju ben Disputationen ühitberd S. XXXVII ff. Darnad} ift biefe
II'
XX Einleitung.
(Sammlung roor;l aroifdjen 1545 unb 1550 Ijergefteltt roorben. 2fn i^r ftnb fol= gcnbe Deputationen guttjers überliefert:
1. fol. 195 b— 196 a. Fragment de Concilio Constantiensi (Unfre 9lusg. 33b. 391, 39 ff.); £anb C.
2. fol. 209b — 212a unb 215* — 217b. 3roei Fragmente aus ber «Promotion 9Belters unb «Blebters (93b. 39 l, 53 ff.); £anb C.
3. fol. 190b— 194b unb 183a — 183b. 3tnei Fragmente aui ber Disputation über Daniel 4, 24 (33b. 39 l, 66 ff.); £>anb G.
4. fol. 202 b — 205 b. Fragment aus ber Disputation De homine mit ber Über= fdjrift: Argumenta contra disputationem D. D. M. L. De sententia Pauli ad Ro. 3. Arbitramur hominem iustificari fide absque operibus, instituta 14. lanuarii 1536 (93 b. 39 S 174 ff.); £anb C.
5. fol. 195a-195b. Fragment De Luc. 7, 47 (93b. 39 \ 127 ff.); £anb C.
6. fol. 205b — 209b. Fragment De missa privata (93b. 391, 134ff.); &anb G. fol. 1—12" Contra missam privatam (93b. 39 l, 134 ff); $anb A.
7. fol. 196a— 202". De potestate concilii (Anfang 1536; 93b. 39 l, 181 ff.); £anb G.
8. fol. 55" — 73b. De iustificatione (^romotionsbisputation Pon 3fa£ob ©djencf unb Spijilipp «Btofc 10. Dftober 1536) (93b. 39 l, 78 ff.); £anb A.
9. fol. 127a-152b. De veste nuptiali (93b. 39 \ 264ff.); 127a-131b #anb D, 131b— 152b £>anb G.
10. fol. 97a— 125b. Disputatio secunda contra Antinomos (93b. 39 \ 418 ff.); 97 a — 98 b Pon einer weiteren in ber £>anbfd)rift fonft fid) nid)t finbenben #anb; 98b-125b #anb C.
fol. 183b— 185a. (Sin Fragment aus II Contra Antinomos (93b. 39 l, 466— 476); £anb G.
11. fol. 185a— 186b. ©inline Argumente au« V (= Dritte Deputation) Contra Antinomos (93b. 39 \ 496—499); §anb C.
12. fol. 81»-88b. Disputation über 3or). 1, 14 (93b. 392, lff.); £anb 9Iuri= fabers.
fol. 164a-169b. Disputation über 3ot). 1, 14 (93b. 39 2, lff.); £anb C. fol. 161a— 164». «Präparatorium au biefer Disputation (93b. 392, 30 ff.) ; £anb C.
13. fol. 27" — 38b. Sirfularbisputation über «Blatte;. 19, 21 (93b. 392, 34 ff.); £>anb A (pon toeiterer, fonft unbefannter -jpanb fetjarf burdjforrigiert).
fol. 174b-182a. 3irfutarbisputation über «Blatte;. 19, 21 (33b. 392, 34 ff.); •§anb C.
fol. 172b-174 ». «Präparatorium au biefer Disputation (93b. 39 2, 90 f.); £anb C.
14. fol. 41 a- 52 a. De divinitate et humanitäre Christi (93b. 39 2, 92 ff.); £anb A.
Einleitung. XXI
fül. 91 b— 95». Fragment De divinitate et humanitate Christi (93b. 39 2, i>2 ff. ) ; Jpanb 9luriiabcrs.
15. fol. 227» — 243b. 93TomotionSbiSputation be8 3ol). WacchabäuS ScotuS (unterbrodjen in fol. 232»— 235 b burd) liefen <DlelancbthonS Corp. Ref. XII. 468f.); ein Seil ift ausgefallen (93b. 89 2, 145 ff.); £anb SlurifaberS. fol. 217»— 220b. Start Perfürjtc Delation bei ^romotionSbiSputation beS 310b,. WaccbabäuS ScotuS (93b. 39 2, 145 ff.); §anb C.
16. fol. 223» — 225». Start üerfüritc Delation ber *JkoinotionSbisputation beS Sobanu Warbad) (93b. 39 2, 204 ff.); &anb C.
17. fol. 256»— 259». Fragment ber ^romotionSbiSputatiun Pon ©eorg SJcajor unb 3ob>nn gfaber (93b. 39 2, 284 ff.); &anb NurifaberS.
18. fol. 260»— 275» (in falfdjer Reihenfolge ber Sagen). Fragment ber 5|3ro-- motionsbisputation beS 23etrue Hegemon (93b. 39 2, 337 ff.); $anb SlurifaberS.
11. Der nächftrcichtige Sammelbanb für bie Disputationen Sut^erS ift ber Cod. Monac. lat. 940 (ÜJtüncfcen), ber jttrifchen 1553 unb 1557 tum bem bamatigen 9Bittenberger Stubenten 3ohanu Spon auS SlugSburg (5. 9tuguft 1557 «Dcagifter ber 2lrtiftenfafultät in SBittenberg, feit 1559 ©eiftlicher in Nürnberg; geft. 1562) gefdbrieben roorben ift (ügl. bie ausführliche 93efd)reibung beS ßobej bon DreroS, ginlcitung 311 ben Disputationen 2utf)erS S. XXX ff.). 9luS ihm ftnb neben äroölf anbern 2Bittenberger Disputationen jener 3"* (befonberS 2JcelancfctfionS) folgenbe Disputationen CutherS an unS überliefert:
1. fol. 95 b- 130». De iustificatione (Unfre 9luSg. 93b. 391, 78 ff.) mit bem 3ufa^: de muliere peccatrice Lucae 7 (ügl. 93b. 39 ', 127).
2. fol. 181b— 237*. I contra Antinomos (33b. 39 l, 359ff.).
II contra Antinomos (33b. 39 \ 418ff.).
III contra Antinomos (93b. 39 », 486ff.). Disputation über Soh.l, 14 (33b. 39 2, lff.).
De divinitate et humanitate Christi (93b. 39 2, 92 ff.). *promotionSbiSputation be§ 3oadjim Wörlin (33b. 39 2,
3. fol. 23S»— 293».
4. fol. 308»— 385».
5. fol. 396»— 417».
6. fol. 417b-437».
7. fol. 293 b— 302 b. 122 ff.).
8. fol. 1»— 20\ $romotion*bi*putation Pon Sheobor gabriciuS unb StaniS= lauS gtapagelanuä (33b. 39 2, 358 ff.).
9. fol. 21»-47b. *promotionSbiSputation Pon ©eorg 5)tajor unb Sohann gaber (33b. 39 2, 284 ff.).
10. fol. 70»— 95b. SJromotionSbiSputation pon 93etru8 Hegemon (93b. 39 2, 337ff.).
111. Gin jroeiter'iDcündjener^anbfdjriftenbanb Cod. Monac. lat. 945(9Jcünchen), ber ebenfalls in SBittenberg entftanben unb nach 1550 Bon einer (nod) unbe- fannten) £ianb gefchrieben fein mufj, enthält in feiner erften £>alfte 16 SBittenberger Disputationen (ngl. bie ausführliche 33efcbreiüung bei DreroS a. a. £. S. XXXIIIf.); barunter ftnb 10 Disputationen Pon Sutfjer (eine weitere unter SuttjerS tarnen De
XXII Einleitung.
satisfactionibus canonicis gehört 311 ben SiSputationen IRetanchthone). Siefe 16 Sig= putationen ftimmen ^tnftcEjtlidj ber leftgeftalt weithin übevein mit ber im nächft* befefcriebenen Cod. Rig. 242 überlieferten JUejenfion biefer 16 Simulationen 2utf)er§ unb «Dcelancbthoni (einfcblieflich ber fteljler unb ber SJertoirntng, bie in De veste nuptiali entftanben ift) ; nur hat Cod. Rig. 242 noch mehr SiSputationen Sutherä unb eine anbere ^Reihenfolge. Ser ©Treiber bon Cod. Rig. 242 SSohanneä Üiecfe» mann fonn barum nicht unmittelbar Bon Cod. Monac. 945 abgefchrieben haben; noch Weniger ift bas umgefehrte 9Jert)ältni§ bentbar, bielmehr febeinen beibe eine gemeinfame Vorlage benü^t 311 haben. 3Bir geben junächft ben Sinhalt be$ erften SeilS bon Cod. Monac. 945 nach, ber 9leib,enfolge ber Deputationen mit ben ent= fprechenben .fpintneifen auf Cod. Rig. 242 toieber:
1. Praesidente Domino D. Martino Luthero disputarunt Venerabiles viri D. Theodorus Fabritius et D. Stanislaus anno 1544 die Maii 22 (fol. 2a— 14a) = Rig. 242 fol. 309b— 331a. Unfre 2tu§g. SSb. 39 2, 257—283.
2. Praesidente D. Doctore Martino Luthero disputarunt venerabiles vir D. Georgius Maior Norimbergensis et M.Johannes Faberius Monacensis (fol. 14 b biä 29») = Rig. 242 fol. 43 a— 72». Unfre Sluäg. SSb. 39 2, 284—320.
3. Praeparatorium D. Georgii Maioris in suam disputationem (fol. 29 b— 38b) = Rig. 242 fol. 331b— 359a. Unfre Sluig. 33b. 39 2, 320-336.
4. Disputatio M. Johannis Aurifabri de Ecclesia et doctrina ecclesiae (fol. 39« — 59a) = Rig 242 fol. 367a— 393a. Sie 2t)efen oiefer am 19- 3uni 1550 ftattgefunbenen Siiputation (Liber Decanorum, ed. $. (Ib. §örftemann ©. 35) fteljen in Corp. Ref. 12, 566 ff. 93gl. 3ot). ^aujjleiter, Stuä ber ©cbule 9Jcelanc£)tbonS, 1897, ©. 33 ff.
5. Disputatio de discrimine legis et evangelii habita Wittenbergae 19. Sep- tembris anno 1550. Respondente viro nobili Georgio Veneto Pruteno et prae- sidente doctissimo viro praeeeptore nostro Philippo Melanchthone (fol. 59 b— 72 b) = Rig. 242, 350b— 366b. Sie 3:i)efeu ftetjen in Corp. Ref. 12, 576-85 (Lib. Dec. a. a. D. ©. 35 f.). S3gl. #auf}leiter a. a. £>. 6. 37 ff.
6. Disputatio Theologica de poenitentia. Respondente Melchiore Isindero Suidnicensi, habita Witenbergae anno 1548 8. Novembris. Praesidente doctissimo viro praeeeptore nostro Philippo Melanchthone (fol. 73 s — 121a) = Rig. 242 fol. 72b-121a. ©te £f)efen flehen im Corp. Ref. 12, 548 (Lib. Dec. a. a. £>. ©. 35). S3gl. £aufeleiter a. a.D. ©.19 ff.
7. Disputatio de renatis habita a Philippo Melanchthone (fol. 121b— 131b) = Rig. 242 fol. 121b-133a. Sie £hefen ftefjen Corp. Ref. 12, 441 f. SSgl. 3olj. ^aufeleiter, $ffletanchtb/on = .fiompenbium, 1902, ©.47 f.
8. In disputationem Patris et Domini Martini Lutheri de veste nuptiali prae- fatio anno 1537. 15. Juni hora I pomeridiana (fol. 132 a — 152 a) = Rig. 242 fol. 226 b — 246a. SatfäcBUdj gebort nur ber SInfang (Monac. 945 fol. 132 a bi§ 138a = Rig. 242 fol. 226b— 232b) aur Simulation de veste nuptiali (Unfre 2Iu3g. S3b. 39 l, 266—276, 5). Saun folgen bie Argumente au§ ber *TJromotion§= b^putation öon 3ob,anneg «Dtaccrjabäuä ©cotuä (unb 3»ar fol. 138a— 139»> =
Anleitung. XXII!
Rig. 242 fol. 232b-234», f. Unfrc «usg. 93b. 39 2, 150 ff., l»-lh; fol. I39b bis 152» = Rig. 242 fol. 234 »-246» öon Argumentum IV ob f. 93b. 39 2, 153 ff.)
9. Alia disputatio de veste nuptiali praesidente D. Martino Luthero anno die Bequente (fol. 152»-189b) = Rig. 242 fol. 246b— 281". enthält
ben sJteft ber Disputation de veste nuptiali Don Argument IV ab (f. Unfre \Uusg. 33b. 39 1, 276, 6-333).
10. Disputatio D. Martini Lutheri de satisfactionibus canonicis habita Wit- tenbergae (fol. 190» — 203») = Rig. 242 fol. 212»— 226» (am 9ianb ber Über« fchrift öon anberer .fpanb: Resp. M. Luca a Torgau). (Sine Disputation Seeland)- thons über bie Dhefen Corp. Ref. 12, 513 (3. September 1551). 9JgI. 3ob. $aufi-- leiter, ^Dcelanchthon^ompenbium a. a. C. S. 52.
11. Disputatio M. Mörlin Respondente pro licentia, praesidente Reverendo Domino Doctore Martino Luthero (fol. 203b— 213b) = Rig. 242 fol. 201b-211b. Unfre 2lusg. S3b. 39 2, 122-144.
12. Disputatio M. H. Luneburgensi respondente pro licentia, praesidente reverendo viro D. Doctore Martino Luthero (fol. 2148— 220b: = Rig. 242 fol. 194»— 201». Unfre 9Iusg. 93b. 39 2, 185—203.
13. Disputatio de ecclesia respondente M. Iohanne Marbachio Lindouensi et praesidente reverendo D. Martino Luthero (fol. 221a— 224b) = Rig. 242 fol. 146b bi« 150b. Unfre l'lusg. 93b. 39 2, 204-232.
14. Disputatio reverendi patris D. Martini Lutheri de unitate et humanitate Christi (fol. 225»— 240») = Rig. 242 fol. 177»-193b. Unfre 2lusg. 93b. 392, 92—121.
15. Disputatio D. M. Lutheri de iustificatione (fol. 240 b— 264») = Rig. 242 fol. 151»— 176b. Unfre \>lusg. 93b. 39 \ 78-126.
16. Praesidente D. Martino Luthero disputavit Dominus Magister Hegemon pro licentia in Theologia consequenda anno 1545 die 3. lulii (fol. 264» — 289 b) = Rig. 242 fol. 281b-309». Unfre Slusg. 93b. 39 2, 337-401.
So ftnb alfo ber jeitlid)en Steibenfolge nach folgenbe Disputationen Suthers in biefem Sammelbanb:
1. fol. 240» — 264a. De iustificatione (23romotionsbtsputatton öon SaEob Schenf unb Philipp 2Jtoh) (Unfre 2lusg. 93b. 39 \ 78 ff.)
2. fol. 132»-138» unb 152»-189b. De veste nuptiali (93b. 39 \ 264ff.).
3. fol. 225a — 240». De divinitate et humanitate Christi (93b. 392, 92 ff.).
4. fol. 203b-213b. 93romotionsbisputation bes Soacbim 9Jlörlin (93b. 39», 122 ff.).
5. fol. 138»-152a. 5komotionsbisputation bes 3ob. Sftacchabäus Scotus (93b. 39 2, 145 ff.).
6. fol. 214a— 220 b. ^romotionsbisputation bes ^einrieb Sdbmebenftebe (93b. 39 2, 185 ff.).
XXIV (Sinleitung.
7. fol. 221»— 224b. ^romotioiiibiiputation bei 3ob,ann 9Jtarbad> (£b. 39 2, 204 ff.).
8. fol. 2a— 14a. $romotionibt£putation Don Sljeobor gabrictui unb ©tanii= laug Dtapagelanui (93b. 39 2, 258 ff.).
9. fol. 14b— 95 a. ^romotionebisputation üon ©eorg tJJiajor unb ^orjann gaber (S8b. 39 2, 284 ff.); baju «ßräparatorium fol. 29b-38b (ebb. 320-336).
10. fol. 264 b— 286 V Spromotionebisputation bei SßetxuS .Hegemon (33b. 39 2, 337 ff.); bop Quaestio fol. 28 7 a— 289 b (ebb. 398-400).
IV. 25er mit bem Cod. Monac. 945 fo eng oerroanbte Jpanbfcbriftenbanb Cod. Rig. 242 (9iiga) bilbet mit bem folgenben Cod. Rig. 243 eine (Jinheit. Über biefe „jroei roeriDollen ^panbfdjriften ber ©tabtbibliott)ef ^u 9tiga" hat Ctto SSaltj eine „"borläufige SJtitteitung" in Seitfdjr. für tfirchengefcbidjte 2, 1878, ©. 297 ff. gemacht unb Ä. 5Jcotlenl)auer hat baraui „Sine Sßittenberger SJoctorbisputation aui bem 3ahre 1544 unter bem 93orfit} Suthere" im jeljnien 33anb ber 93er= hanblungen ber ©elehrten <Sftnifd)en ©efettfcfiaft ju ©orpat (1881 Seil II, ©. 1-36; aud) feparat S>orpat 1880) herausgegeben (ögl. Unfre 2lu*g. 33b. 39 2, 286). S)a bai Pon C. Sßaltj (a. a. C ©. 298) aui ber -ipanbfdjrift fetbft abgebrucfte 3nljalts= Der,jeichnti nicht genau ift unb ba biefe Üiigaer 33änbe Sretos bei feiner äuSgabe ber S)iiputationen ßuthers noch nicht oorlagen, geben nur t)ier | auch jum SJergleich mit bem berroanbten Wüncfjener Äobej) junächft eine 33efchreibung:
DISPVTATIO||NVM THEOLO || gicarum, quas partim || D. Doctor Martinus || Lutherus, partim D. | Philippus Melan- 1| thon in Acade= || mia Witeber= |[ gensi habu= l| erunt : TOMVS PRIMVS ||. Scribebat Iohannes Reckeman || Lubecensis VVitebergae, j] ANNO M. D. LVI. [| — SRüdfeite leer.
2luf ben nächfien ätnei unbcjifferten 83lättern folgt bai ^nbaltiberaeichnii, bai SBalfe in 3eitfchr. f. Jftrchengefchici)te 2 ©. 298 abgebrucft hat. 2>ie Überfchriften über ben einzelnen Stipulationen lauten aber jjum Seil anberi. Sarnacb ergibt fich folgenbee SnhaltsöeräeichniS :
1. Colloquium Marpur= i gense super causa j; Sacramenlaria , Anno 1529 , die Iovis I post Mi=|chae=|lis. fol. la-41a. (fol. 41 "-42 b leer.)
2. PRJSSIDENTE ' D. Doctore Martino Lu- 1| thero, disputarunt, Ve= || nerabiles viri Dns Georgius Maior Noririmberge* sis et Ma=|jgister Io=j|hannes |j Faberius l| Mona= || cen= || sis. |j Anno 1544. 12. Decembris. 2lm dtanbe bei Nor.: De Trinitate. fol. 43a-72a. ;"= Monac. 945 fol. 14b-29a.)
3. D1SPVTATIO THEO= || logica, de poenitentia. Respon* J| dente Melchiore lsindero Suidnicensi, Praesidente doctis: viro praeceptore nöstro dno Phi- lippo Melanthone. ~ (Skneben Propositiones ad hanc disputationem vide in secundo tomo fol. I.). Habita Vuitenbergae Anno 1548. Nouemb. 8. fol. 72b-121a. (= Monac. 945 fol. 73a-121a.)
4. Disputatio de renatis habita a domino philippo Melanthone. fol. 121 b— 133 B (= Monac. 945 fol. 121b-133a).
Einleitung. XXV
5. Disputatio de Theologica invocatione. Praeside domino l'hilippo Melanthone Respondente M. Uexio Naboth Witenbergae. (91m SRanbe: Pn invenies in secundo lomo folio 18). Anno M. D. XLIX. fol. 133b— 146». 9. Sftobem&et 1549; Ibejcu Corp. Ref. XII, 560 ff.; ogl. 3oh. Jpaufjleiter, 91 ue ber Sdjule SJtelandjthons 6. 26 ff.
6. Disputatio de ecclesia Respondente M. lohanne Marbachio Lindouensi, el praesidente Reuerendo D.Martino Luthero. fol. 146"— 150 b. (= Monac. 945 fol. 221»-224b.)
7. Disputatio Domini Martini Lutheri de lustificatione fol. 151a— 176b. (= Monac. 945 fol. 240b-264»).
8. Disputatio Reuerendi patris D. Martini Lutheri de divinitate et humanitate Christi, fol. 177»-198b. (= Monac. 945 fol. 225»- 240 b.)
9. Disputatio M. H. Luneburgensis Respondente pro licenlia praesidente reue- rendo viro drio Doctore Marlino Luthero. fol. 194»— 201» (= Monac. 945 fol. 214»-220b).
10. Disputatio M. Mörlin Respondente pro licenlia. praesidente Reuerendo dno doctore Martino Luthero. fol. 201b-211b (= Monac. 945 fol. 203b- 213b).
11. Disputatio domini Martini Lutheri de satisfactionibus Ganonicis, habita Wittenbergae (an ber Seite: Resp. M. Luca a Torgau.) fol. 212»— 226» (= Monac. 945 fol. 190»-202»; f. S. XX111 -Rx. 10).
12. Disputatio patris et diu Martini Lutheri de veste nuptiali. Anno 1537. 15. lnhi hora prima pomeridiana. fol. 226b-246» (= Monac. 945 fol. 132 bis 152» f. bort S. XXII 9k. 8).
13. Disputatio alia de veste nuptiali praesidente D. Martino Luthero. Anno eodem. Die sequenti. fol. 246b-281» (= Monac. 945 fol. 152»-189b; f. S. XXII Ülr. 9).
14. Praesidente D. Martino Luthero D. Magister Hegemon pro licentia conse- quenda in theologia, disputavit (am Dianbe: De trinitate et anima). Anno 1545 die 3 Iulij. fol. 281b-309» (= Monac. 945 fol. 264b-298b).
15. Praesidente Domino Martino Luthero disputarunt Venerabiles viri dfis Theodorus Fabritius el d. Stanislaus. Anno 1544 die 22 Maij. fol. 309 b btä 331» (= Monac. 945 fol. 2»-14a)
16. Praeparatorium D. Georgii Maioris in suam disputationem. Testimonia. fol. 331b-350» (= Monac. 945 fol. 29*>-38b).
17. Disputatio de discrimine legis et evangelii, habita Witembergae 19. Sep- tembris Anno 1550 Respondente viro nobili Georgio Veneto pruteno et praesideute doctissimo Viro praeceptore iirö philippo Melanthone (am 9{anbe : Propositiones quaere in secundo tomo fol. 33) fol. 350 b— 366hb (= Monac. 945 fol. 59b-72b).
18. Disputatio M. Iohannis Aurifabri de ecclesiae doctrina propria, habita Witen- bergae Anno 1550 pro licentia. Praesidente doctissimo viro praeceptore
XXVI ©inlettung.
nostro D. philippo Melanthone 13. Iunii. (21m Sanbe: Propositiones ad hanc disputationem invenies fol. 21 in secundo tomo) fol. 367a— 393a (= Monac. 945 fol. 39a-59a).
19. Disputatio theologica de Anno Iubilaeo. praeside Domino philippo Melan- thon Respondente M. Alexio Naboth. Witenbergae 49. fol. 393b-409b. 21. Scaember 1549; liefen Corp. Ref. XII, 55 ff.; Dgl. Soh. £aufjleiter, 9luä ber Sdjule *mefand)tf)onä 6. 31ff.
20. Disputatio D. M. L. prima contra Antinomos, habita Witebergae Anno 1537 Decembris 18. fol. 409b-451b.
21. Disputatio D. M. L. secunda contra Antinomos fol. 451 b— 490 a.
22. Disputatio M. Alberi pro licentia. Habita Anno 1543. fol. 490 b— 491 \
23. De causis iustificationis fol. 491 b— 494 b.
24. Disputatio philippi Melanthonis cum D. M. L. Smalkaldiae Anno 1537 fol. 495a-499b.
25. Disputatio D. M. L. Contra Missam privatam. Anno 1536 mense Ianuario 2lm 9tanbe: in praesentia legatorum regis Angliae habita. fol. 500a— 506a.
26. An missa sit sacrificium fol. 506a— 508 a.
27. Pro votis Monachorum fol. 508 a— 509 b.
28. 23on fol. 509b— 519a obre Überfcbjift 3fortfet;ung Don disp. contra missam privatam (ögt. Unfte 2luäg. 23b. 391, 137f.).
29. De sacramentis fol. 519a— 520a; anfchltefjenb fol. 520»-522a neue 3Irgu= tnente contra missam privatam (bgl. a. a. C ©. 138).
30. Disputatio Reverendi D. Mart. Lut. quod papae et eius militibus nobis propter Euangelium inferentibus bellum sit resistendum, habita Witebergae. Anno 1539 die 9. Iunij a prandio. fol. 523a-535b.
S)er Äobcj (22x17 cm gtofj) enthält 3 unbc^ifferte unb 535 numerierte Stätter; fol. 366 fommt 9 mal cot: 366, 366 a, 366b-366h. - ginbanb: (Scbtoeinäleber; geprefjt; bie 3tr>ei ©cbliefjcn festen, ©in 33otfetsblatt am 3lnfang unb am @nbe.
©o finb atfo ber jeitlichen 3teit)enfolge nach folgenbe 14 ©Imputationen 8ut^er§ in biefem 33anbe:
1. fol. 500a-522a. Contra missam privatam (tlnfre 3luig. 33b. 39 l, 134 ff.).
2. fol. 151a-176b. De iustificatione (5ptomotion§bisputattDn Bon Stafob ©dhenf unb Philipp Stofc) («8b. 391, 78 ff.).
3. fol. 226b-231b unb 246 b— 281a. De veste nuptiali (S3b. 39 \ 264 ff.).
4. fol. 451b-499». II contra Antinomos (33b. 39 \ 359ff.).
5. fol. 523a-535b. 3irfu(arbi3putation über «Dtattlj. 19,21: An resistendum sit papae? (33b. 39 2, 34ff.).
6. fol. 177a-193b. De divinitate et humanitate Christi (33b. 392, 92 ff.)-
Anleitung. XXVII
7. fol. 201b-211b. 5)3romotionäbi8putation bei 3oad)im Wörlin (93b. 39 2, 122 ff.).
8. fol. 232 b— 246». ^romotionsbisputation bei Soljanne« Waccijabäuä Scotue (33b. 39 2, 145ff.).
9. fol. 194a-201a. ^romotionsbis^utation bes £einridj Sdnnebenftebe (33b. 39 2, 185ff.).
10. fol. 146b-150b. ^romotionäbisputation be8 3ol>nnn IDtarbad) (Ob. 39 2, 202 ff.).
11. fol. 490b-491a. Fragment ber ißromotionsbiäputation bei gra«mul Silber (S3b. 39 2, 252 ff.).
12. fol. 309b— 331a. '.jkomottonäbiäputation Bon Xf)eobor ftabricius unb Sta-- niälau« ftapagelanuä (33b. 39 2, 258ff.).
13. fol. 43a-72a. SrjromotionsbisSputation Bon ©eorg Blajov unb Sodann gäbet (33b. 39 2, 284 ff.); baju ^räparatortum fol. 331b-350a (ebb. 320-336).
14. fol. 281b-304\ ^romotionSbieputation Don s-pettu6 Hegemon (33b. 39 2, 337 ff.); baju Quaestio fol. 399a-401a (ebb. 398-400).
V. 2>et mit bem Bongen alä aroeiter 33anb jufammeuf)ängenbe Cod. Big. 24 3 (9ttga) r>at ben entfpredjenben £itcl : Disputationum Theologicarum quae partim D. Doctor Martinus Lutherus, partim D. Philippus Melanthon in Academia Wite- bergensi habuerunt: Tomus seeundus. Scribebat Iohannes Reckeman Lubecensis Witebersiae. Anno MD.LV1I. ginbanb mit gepreßtem ßeber (22x17 cm). Sdjtiefjen fel)ten. 514 befcrjrtebene 33lätter, 510 numeriert, 4 unbejtffert. £er Sdjreiber beiber Jpanbfdiriftenbanbe SotjanneS jKccfemann aui Sübecf mürbe am 6. Cftober 1553 in Wittenberg inffribiert (Allmm Viteb. Ijreg. Bon Ä. <Sb. görftemann, 1845, S. 284). (?r fam fpäter ali ^rebtger nad) 9tiga unb Derfafste eine Ütigaer fifjronif. 33eibe 33änbe mürben laut 2luffd)rtft im September 1672 Bon Mag. £enningus 3Bitte ber 33ibliotbef in 3iiga übereignet. Über Metfemnnn unb Söitte Bgl. 3ol). gr. B. 3cecfe unb Ä. 6b. 'Jcapiersh), Mgem. ©ctjriftftetter^ unb ©eleI)rten--£erifon. Witau 3, 1831, 491 f.; 4, 1832, 539 ff. 2)er jmeite 33anb ber Sammlung flietfemanns enthält Dor= jugsroeife Disputationen s.Uleland)tt)one. 33orauä gel)t ein Catalogus Propositio- num Philippi Melanthonis fol. 1 — 1 2 2 b ; Bgl. 3of). ^aujjleiter, 2luä ber ©djule Wetandjtfjons, 1897, S. 10 ff. 33on Suüjer finben fidj nur folgeiibe atoet S5is= putationen in biefem 33anbe:
1. fol. 145a-196». III contra Antinomos Unfre 2luäg. 33b. 39 \ 486ff.).
2. fol. 253b-263a. ^romotionsbiäputation be§ 3fo^. 9Jlaccf)abeu§ Scotus (33b. 39 2, 145 ff.).
VI. Wod) Bor ben Üiigaer i-ianbfcfjriften ift um 1553 ber Cod. Heimst. 72 2 (SBolfenbüttel) in SBittenberg entftanben. gr ift Bollftänbig Bon einer ^panb gefdjrieben; mie S)rem§ nacfjgerotefen tjat Bon ber £anb bei Israel Sllectrianber (£>at)nmann) auä 3Beiba, ber im Dtai 1550 in SBittenberg inffribiert rourbe (Bgl. llnfre Slusg. 33b. 48, 369; S5rem<5 a. a. C. (Sinleitung S. XXXVI f. 2>er Bon
XXVIU Einleitung.
DretoB ermähnte Pintrag: anno 1552 Konber. mufj Ronber. = Ronneburg. gelcfen werben). 3n irjm finb folgenbe jroei Disputationen Suttjers überliefert:
1. fol. 27"— 59». I contra Antinotnos (Unfre 2lusg. 33b. 39 l, 359ff.).
2. fol. 181a-210b. II contra Antinomos (8b. 39 \ 418ff.).
VII. (Sbenfallä aus ber älteren Überlieferung flammt ber Cod. Heimst. 83 (äßolfenbüttel). 3n it)m ftnben fid) Stücfe bon ber „£>anb C", bie im Cod. Heimst. 773 (f. o. 9lr. I) bie älteften Disputationsfragmente ßuttjers überliefert. 33on anberer unbefannter |>anb finb bie beiben Disputationen ßuttjers gefdjrieben, bie in biefem Sammelbanb in eigenartiger Raffung an uns gefommen finb (tigt. Drems a. a. C. ginleitung <B. XXXIV f.) :
1. fol. 4b-14a. 5promotionsbi5putatton bon ^attabiui unb lilemann (Unfre 3tusg. 33b. 39 S 198 ff.).
2. fol. 37a-50b. III contra Antinomos (33b. 39 \ 486ff.).
VIII. Sie einjige Sammeltjanbfdjrift, bie nur Disputationen 2utt)ers enthält, ift ber Cod. Heimst. 6 8 8b (2Bolfenbüttel), bon einer £anb im 16. 2fat)rf)unberi gefdjrieben. Über |>erfunft unb @efd)id)te ift nidjts feftauftellen (bgl. bie 33efcfjret= bung »on Drerus a. a. £>. ßinleitung ©. XXXV f.). Sie SSebeutung ber 6amm= lung beftefjt barin, bafj fie bDn ben beiben erften Disputationen gegen bie 2lnti= nomer eigenartig berfürde, ttjeolögifd) auf baS Sßefentlidje eingearbeitete £ert-- geftaltungen aufraeift unb bafj fie bon 1543 an bie legten ^romotionsbisputationen unter bem S3orfi£ Sutljerg (mit 9lusnab,me bes grasmus Sltberus) ebenfalls in gut »erarbeiteter Überlieferung, barunter als einjige Quelle bie 5ßromotionsbisputation Bon Jpieronrimus 91opp unb griebrid) 33ad)ofen, barbietet:
1. fol. 19c-28b. I contra Antinomos (Unfre 2lusg. 8b. 39 \ 359 ff.).
2. fol. 29b— 45a. II contra Antinomos (33b. 39 \ 418 ff.).
3. fol. 2»— 17 b. ^romotiousbisputation bon Sofjann *Bcar6ad) (33b. 39 2, 204 ff.).
4. fol. 45 b— 58 a. *promotionsbisputation bon ^ierontjmus sJcopp unb grieb= rid) 33ad)ofen (33b. 39 2, 233 ff).
5. fol. 5Ha-75a. ^romotionsbisputation bon 2t)eobor gabricius unb <5tanis= laus «Rapagelanus mit 2r)efen (33b. 39 2, 258 ff.).
6. fol. 76b-95a. ^romotionsbisputatiou bon ©eorg 9Jcajor unb 3or)annes gaber (33b. 39 2, 284 ff.).
7. fol. 95b-109a. s4.üromotionsbisputation bon Petrus Hegemon mit Stjefen (33b. 39 2, 337ff.).
IX. 3u ben roeniger toertbollen ©tütfen ber Disputationenüberlieferung gehört ber Cod. lat. 67. 2. Aug. (SBotfenbüttel), bon uns Wolfenb. 67 ober Aug. 67 figniert. <Sr ift im 16. 3ab,rt)unbert ebenfalls bon einer £anb tjergefteüt unb ent= f)ält Dorjugäroeife Disputationen unb bisputationsätjntidje ©lüde (3. X. biefetben tut« Cod. Monac. 940), jebod) in einer fetjr fet)(ert|aften unb flüchtigen 9cad)fd)rift.
Einleitung. XXIX
EBqL bie ausführliche 33efdjteibung bei £rero$ a.a.O. ©inleitung ©. XL— XL1I. <Votgenbe l'utt)eibi«putationen finben fich barunter:
1 Cl8— F4*. De iustificatiorie i^romotionSbiSputation Don 3afob Sehen! unb Wilipp Wob) i Unfre 9lu8g. 33b. 39l, 78 ff.).
2. F4*— F 7b. Fragment ber 2)iäputation contra missam privatam ciöb. 39l, 134ff.).
3. glb-hll». De veste nuptiali 33b. 391, 264 ff.).
4. P 8*-X 3b. I Contra Antinomos (33b. 89l, 359ff.i.
5. X 48-c 1». II Contra Antinomos (33b. 39 l, 419 ff.).
X. Ebenfalls ju ben fpäteren ©ammelbanbfdjriften, bie in ftd) Stipulationen unb biÄputationMrnilicrje Stücfe öon Rüther unb 2)cclanchtf)ou Bereinigen, gehört ber Cod. Chart. A. 264 (©otha). Irofe öieler fehler unb ©ebanfenloftgieiten vDgl. Unfre 3lu3g. 33b. 391, 307, 6: Mathe. Lutlierus) Ijat er bod) manche^ roert= Bolle ©onbergut. (Sine *papierfjanbfd)rift auä ber jroeiten .pälfte bee 16. 3Sahr= buubertä, in einem 3u% öon bemfelben Schreiber geschrieben (20 x 31 cm grofe). 177 numerierte 33lätter, Born ein unbejifferteä 33Iatt mit ^nbaltsoer^eichnis. §ot= genbe Sisputationen ^'utljetS finben ftd) in ber £>anbfchrift (pgt. Sreroä a. a. £5. 6. 904 f.):
1. fol. 23*— 36b. De iustificatioue (^romotionäbiäputation non 3afob Schenf unb Philipp Wo§) (Unfre 9luäg. 33b. 39», 78 ff.).
2. fol. 1-22 b. De veste nuptiali (8b. 391, 264 ff.).
3. fol. 48 8— 69 \ 1 contra Antinomos (33b. 39 l, 359 ff.).
4. fol. 69b— 91'. II contra Antinomos (33b. 391, 4l8ff.).
5. fol. 91b-125\ III contra Antinomos (33b. 391, 406 ff.).
6. fol. 137»-146b. De divinitate et humanitate Christi (33b. 39 -, 92 ff.).
7. fol. 124b-132". ^romotionsbiäputation beS Soacbim «Dtörlin (33b. 39 -, 122ff.).
XI. 9tod) mehrere ©ofbaer Sammelbänbe enthalten Siäputationen, fo nament- lich Cod. Chart. B. 493, roorin eine Sammlung Bon Sieputationen s)Jceland)tbon§ ftcfj ftnbet. 5ür bie Überlieferung ber i.'utt)erbisputationen fontmt jebod) nur noch in S3etrad)t Cod. Chart. A. 94 (©otba), 22 x 33 cm grofj. @r enthält «Dcateria* lien jut ©efchichte ber Sebrfheitigfeiten ber jroeiten ßälfte beä 16. 3ahrrjunbert§. Sie Lutherana beginnen Bon fol. 114" mit einer 3uiQmrneilltellung Berjchtefcener ©enteren, Consolationes unb Iudicia ßuther§ auä ber Sifchrebenüberlieferung (biö fol. 126 a). ©obann folgen Bon fol. 127a bii fol. 157» Bier ganje Siäputationen unb ein Sisputationsfragment Sutfiere. 3lEe§ ift Bon ein unb berfelben .fpanb ge= fchrieben. Saran fchliejjen ftd) an Bon fol. 157 b an: 33efentnu8 unb erclerung etlicher 3toiefpeltiger artidel, nach roeldjen chrifttiche eintgfeit in Bnfjern lirchen, ber auäpurgifcben fonfeffton jugetban, getroffen roerben mocht. 1569. (Unterfchrieben lacobus Andreae). Sie ßutberbiäputattonen finb folgenbe:
XXX Einleitung.
1. fol. 127» — 136». $romotionsbisputation Don 5ß.aHabius unb Xilemann (mit ber Überfchrift: Disputatio D. Mar. Luth. De iustificatione fidei. Anno 1537 [forrigiert auä 1542] 1. Iunii) (Unfre 9luög. 93b. 39 l, 198 ff.).
2. fol.l55a — 157". Fragment ber erften 2)isputation gegen bie 2lntinomer (S8b. 39 l, 359 ff.).
3. fol. 144»— 151". De divinitate et humanitäre Christi (33b. 392, 92 ff.).
4. fol. 136b— 144 a. ^romotionSbisputation bei ^Johannes *Dlacchabäus ©cotuS (93b. 39 2, 145 ff.).
5. fol. 151 b— 155 b. $romotionebisputationbes£einricfj6chmebenftebe(93b.392, 185 ff.).
XII. @ine öon ber 2ut^erforfd)ung öiet benutze gammeHjanbfdjrift, bie auch einige SsiSputationänacrjfdtjriften in ftarfer (Sigenart bietet, ift ber Hamburger Cod. 44 auS ber UffenbachJ ctjen 33ibliotbef (Supellex epistolica Uffen- bachii et Wolfiorum LXXIV. 4°. Ad historiam reformationis spectantia), öon unS „Hamb. 74" benannt. 33gl. bie ausführliche SSefdjreibung biefer .gmnbfchrift in Unfrer Slusg. 93b. 48, 714 — 17. gut bie Ütejenfion ber Ijter bargebotenen adjt 8utfjerbi§putationen ift djarafteriftifch bie ftarfe Bearbeitung unb literarifche 3u= fammenjieliung früherer ausfürjrlid)erer Jejtgeftaltungen, rote benn auch Sireros (a. a. C. <B. 905 f.) bemerfte: „§aft alle öon ihm gefchriebenen SJisputationeu bieten im 33ergleich mit ben befannten Sektionen eine oerfür^te Sejtgeftalt bar." 2Bie finnlos bas gelegentlich, gefctjetjen fann, bafür biene bas II. 9lrgumentum ber 33ro= motionsbisputation öon *pattabiu§ unb Sitemann (Unfre 2luig. 93b. 391, 207) als 93eifpiel (man beadjte, wie ber ^mperatiö 'lege' mit bem gleicblautenben 2lblatito öerroecbjelt unb barnacb ein neuer <5a^ fonftruiert roirb). Slnbrerfeits finb gerabe burcb biefe ^anbfdjrift öielfach fetjr bead)tensroerte Sejtöarianten feftgetjalten roorben. S)ie £utherbi§putationen ber ^)anbfctjrift finb fotgenbe:
1. fol. 121 a— 126 a. De iustificatione, mit ber richtigen Überfdjrift : Argu- menta et solutiones disputationis, ubi responderunt Iacobus Schenck et phjtippus motj pro licentia. Praefatio, anno 36 10. Octobris (Unfre 91uSg. 93b. 39', 78 ff.).
2. fol. 190a— 196 b. Contra missam privatam (33b. 391, 134 ff.; öon uns bort nidjt berücffichtigt, bgl. Nachtrag 93b. 39 2, 402-407).
3. fol. 126b— 132 b. *Promotionsbisputation öon *Pallabius unb Silemann (mit ber Überfcfjrift : Argumenta et solutiones, ubi respondet Petrus Palla- dius pro licentia anno 37. 1. Iunii) 33b. 391, 198 ff.
4. fol. 133»- 141b. De veste nuptiali (33b. 391, 264 ff. ; öon uns bort nidht berüdftdjtigt, ögl. Wacrjtrag 33b. 392, 407-414).
5. fol. 141b — 149b. 1 contra Antinomos (33b. 39 \ 359ff.; Don uns bort nid)t berütfftcrjtigt, ögl. 9tachtrag 33b. 39 2, 414-419).
6. fol. 149 b— 158». II contra Antinomos (33b. 39 ', 418 ff.; öon uns bort nidjt berüditchtigt, ögl. 9cad)trag 33b. 39 2, 419-425).
7. fol. 158»— 181b. III contra Antinomos (33b. 39\ 486 ff.).
(friulfituitg. XXXI
Ibl. 197* — 206". ^romotionabtaputation be8 betrug Hegemon (93b. 39 2, 887 ff).
XIII. Wurf) ber anbete für bie Vutljevüberlteferung roertooftc Sammelbanb aue btt 5tabtbibliotb,ef in Jpamburg, ber Cod. 47 quo ber Uf f en bad) jdjen ©ibUotljet (Jpamburg), oon unä .Hamb. 47" benannt, enthält, in fol. 17a— 49b Don einer .franb beä 16. ^abrljunbertö gefdjrieben, 4 Imputationen i'uttjers, baoon jroei fragmentarifd), bie beiben anberen in breit auägefübrter (Sigenart (ogl. ©. S3ud)= roalb im 2be°(. ßiteraturbtatt 16, 1895, ©p. 329—331):
1. fol. 39»- 46». gfragmeut ber Süsputation über 2)an. 4, 24 (Unfre 3tusg. 93b. 391, 68ff.).
2. fol. 26»— 38b. Contra missam privatam (33b. 39 \ 134 ff. i.
3. fol. 17»— 24 b. De potestate concilii (33b. 39l, 181 ff.).
4. fol.47»— 49b. Fragment ber $romotion£biäputation oon Xb,eobor gabri. ciuä unb ©tantölauö 9iapagelanus (33b. 39 2, 258 ff.).
XIV. 3n ber 33atiianifd)eu i*ibliott)ef in 9tom befinben ftd) in ber 5jklatini= fd)en Sammlung jtoei Sammel^anbfdjriften (Pal. lat. 1825 unb 1827) au§ ber jjroeiten «Jpälfte beS 16. 3Saf)rfmnbertS, bie Oon oer[d)iebenen .pänben gefdjriebene JJiaterialien jur !)ieformation3gefd)id)te unb jur ©efdtjictjte ber 2erjrftreitigfeiten ent= balten (ügl. bie auöfütjrlictje 33efd)reibung ber patatinifdjen ^»anbjdjriftenfammlung in SKont, bie ä. Dtau für bie ^anbfdjrtftenabteilung ber £)eibelberger UniOerfU tätsbibltotrjef angefertigt bat, MS. in £>eibelberg). gür bie SJisputationen ^utb,ers Eommt nur in 33etrad)t ber Cod. Palat. lat. 1827 (SRom, Söatttan = iötbliot^ef), ein ©rofjfotiobanb, beffen ^aginierung oon fol. 1 — 104, bann oon fol. 141 — 204, bann Oon fol. 105— 239 geb,t. 3m erften Seil Oon fol. 1 — 80 ftnben fidj, Oon einer .Jpanb gefdjrieben, 4 Imputationen Supers (fol. 81 ff. oon anberer Jpanb), beren s)Jad)fd)riften mit ib,ren oielen glüd)tigfeitsfef)tern bie 3u9e^örigfeit ^ur fpä= teren Überlieferung befunben. Ser ©djreiber lieft 3. 33. deo ftatt debeo (Unfre 9luSg. 33b. 391, 306, 1), relictis ftatt velitis (ebb. ©. 301, 13) ober iuvenibus ftatt invenimus (ebb. <B. 274, 2) ufro. unb fümmert ftd) nidjt roeiter um bie Un|tnnig= feiten, bie er bamit anftiftet. @e ftnb fülgenbe 4 Imputationen, bie oon Öerbarb 5ider (fiiel) im 3ab,re 1901 in 9tom im auftrage ber Äommiffion $ur heraus* gäbe ber 3Berfe ßutfjerä foflationiert roorben ftnb:
1. fol. 63 »-80». De veste nuptiali (Unfre 2Iuäg. 33b. 39 l, 264 ff.).
2. fol. 3»-25b. I contra Antinomos (33b. 391, 359 ff.).
3. fol 26»-44b. II contra Antinomos (33b. 391, 418 ff.).
4. fol. 45a-62b. 111 contra Antinomos (33b. 39 \ 486 ff.).
XV. ivbenfallä ber fpäteren Überlieferung gehört bie Sammelbanbfd)rift ber 93re§= lauer Uniöerfttätäbibliotbef Cod. Bresl. IV. 0. 4 5 an, au§ ber ©. Äaroerau in ben SSeiträgen jur banrifdjen ßirdjengefctjidjte 5, 1898, <S. 130ff. Sludge mitgeteilt bat. ©ine »Papierbanbfdjrift in Äleinoftaü mit ber Überfdjrift: III Disputacionum tomus 33anb I unb II, auf meld) festeren gelegentlich öerroiefen rotrb, ift oorerft nid)t auf--
XXXII Einleitung.
jufinoen. £er 23anb enthält 138 Blätter, bie eigenartig burcbnumcriert ftnb. gine alte Numerierung beginnt mit fol. 256 (= 331. 1) unb gef|t Bis fol. 385. 2)ann beginnt eine neue Zählung ! (ftart to1- 386) &*$ 19. .£>ier ftnbet ficb, neben 11 ftatt fol. 397) roieber eine anbere Numerierung (=130) bii 19 (= 138). -Heben einigen anbeten ©tücfen finb hier mehrere Stipulationen £utheri unb sDcelan= cbtboni überliefert. gmü £>änbe ftnb bavan beteiligt: bie eine ift ganj fdjülerhaft unb Don einer miferablen glücbtigfeit, ja unfähig }ur 3luflöfung ber SIbfürjungen ber Vortage, Don fol. 256-346. 331. 346b-349 ftnb teer. 331. 350 a beginnt eine neue |>anb, bie baz Sorauegefjenbe ftart burcbforrigiert fjat. Ser Jpanbfdtjrift Der= banten roir trotj ibrei übten guftanbi febr eigenartige unb roertDoße Überlieferungi= formen ber Dier Don ihr mitgeteilten Stipulationen Sutberi. ©i ftnb btei:
1. fol. lla— 16a (b. b. 130—135 ber neuen Zählung). De iustificatione (mit ber richtigen Ü6exfdjrtft : Disputacio Lutheri An Fides iustificat? 9lm 9tanb: Pro M. Iacobo Schenk et Pr. Moth pro licentia) Unfre 3Iuig. 33b. 391, 78 ff.
2. fol. 279a— 300a. III contra Antinomos 33b. 391, 486 ff.
3. fol. 256»— 278 a. ^romotionibiiputatton bei 3ol)annei Safobui Wacdjabäui ©cotui (am Ütanb Don fol. 257a: Vide positiones in 2. tomo fol. 255) 33b. 39% 145 ff.
4. fol. 300a— 311». ipromotionibtiputatton bei <£)einridj ©djmebenftebe (am 3tanbe Don fol. 300b: Vide II tom. positiones fol. 88) 33b. 39 2, 185 ff.
XVI. S)ie poIemifd)=abologettfcf)e 33ertt>enbung einzelner ?utl)erbieputationen in ben Aämpfen um bie luthertfche Stechtgläubigfeit ^eigt am heften bie an un§ ge= fommene Sjerarheitung jWeier Stipulationen ßutfjeri burch ben ©nofiolutfyeraner SUbertui @f)riftianui (1542 Pfarrer in 33ranbenhurg; 1547—1550 S)tatonui in SBittenberg; bort 19. Februar 1549 Mag. artium; 1553 in Äötfien; geft. ali ^rebiger in 9Jtagbeburg\ 3m fog- Majoriftifdjen ©trett ift 1553 bie ißromotionibiiputation Don ^aHabius unb Silemann alz felbftänbige ©djrift im S)rucf herausgegeben tnorben (Unfre 2luig. 33b. 39 l, 200 f.). Unb ebenfo ift bie Sisputation de veste nuptiali (33b. 39 \ 264 ff.) nad) ber unmitteU baren Nacbfchrift Don ©olinui (f. oben ©. XV1I1) burch ßbriftianue „in Crbnung gebracht" unb rebigtert Würben, ©te ift uni ali ©injelftücf ibrer Slrt in einem fefjr umfangreichen, 666 33lätter ftarfen ©ammelbanb ber SBolfenbütteter 33iblio= tbef überliefert: Cod. 8. 6. Aug. (SBolfenbüttel) fol. 322a-355a). Über ihn Dgl. SJretti a. a. D. Einleitung ©. XL unb ©. Äatoerau in 3eitfc6r. f. .ffirdjengefdjichte 13, 1889, ©. 575.
XVII. Noch eine gunbftelle einer einzelnen Sutfjerbüputation ift ju nennen: 3Sn einem ©ammelbanb ber Äopentjagener 33ibtiotlhet, ber Palladiana enthält, ift eine Ütbjdjrift ber ^romotionsbisputation Don ^allabiui unb iilemann, fotoie auch bie üßtomotionirebe Don *perrui ^aßabiui überliefert, bte aber jeglichen felbftän= bigen SBertei entbehrt. Sie ift eine fpäte Slbfdjrift Don Cod. 44 Uffenbach. (Hamb. 74) fol. 126a-132b (33b. 391, 201); Dgl. Sretti a. a. C. ©. 906f.
Cinltttung. XXXJ1I
4. i.'utt)tr al& Diöputator.
9cact) ben Statuten ber tbeologifdjcn gafultät 311 SBittenberg bon 1508 (Ut« funbenbud) bcr Uniöerfität SBittenberg, bearbeitet bon SB. Sfriebensburg 1, 1926, S. 37 3- Iff) blatte Vutbcr, wie jeber "Dfagifter bcr ttjeologifcfoen 5afultät, aufjer ben ^tomotionsbisputationen einmal im 2(af)re öffentlich unb feierlich ber £)rb= nung nad) <ju bisputiercn (quilibet magister preter examinatoriam publice, solem- niter et ordinarie in anno semel disputet). 5Iu|erbcm füllten alle 9Jlagifter ber Uteitje nad) entfprcdjenb ihrer Crbuung an ben einjelnen Freitagen bisputieren (cir- culariter autem disputent magistri onines secundum eorum ordinern singulis sextis feriis), mit 3lusnahme ber Freitage in ben Serien, an meldten bie Disputationen ber 5?affalare abgehalten toerbeu follten.
Die feierlichen Sßiertel jatjrsbisputationen, ju benen jeber ber üier orbentlichen $rofefforen ber gafultät einmal im 3al)r berpflichtet tnar, finb mit ber 3eit in Slbgang getommen. SBon foldjen Disputationen unter bem 3Jorfih. ßutrjers t)aben mir feine fiebere 9cachricf)t (f. oben ©. XI 9er. 9). <5in Eintrag im Defa= natsbudt) ber trjeologifctjen gafuüät »om ©ommer 1521 (griebensburg, Urfunben= bud) a. a. D. S. 110) fennt nur nod) jtoei Wirten bou Disputationen: bie roöchent= liehe Übungs» ober 3irfu'aro^Pu'au°n (Duo disputacionis ordines: unus hebdo- matim suis vestigiis vadit unb bie 5promotionSbisputation (alter est praesidencia eorum qui pro gradibus nanciscendis respondent propriumque cursum hie facit).
5|Btomotionsbisputationen unter ßutrjers SJorfifc finb uns bis 1520 nur brei befannt (oben ®. IX 5er. 1 ; 6. X 9er. 2; <S. XII 9er. 13; baju bgl. S. XI 9tr. 7). 3»" bj». brei Disputationen haben außerhalb bes afabemifchen JRahmenS ftattgefunben : bie in .freibelberg (<5. X 9er. 4) unb bie in Seipjig (®. XI 9h. 8); unb cum grano salis gilt bai auch für bie mit ben 95 2hefen DDm 31. Cftober 1517 eingeleitete „Disputation" (®. X 9er. 3). Sitte übrigen Disputationen, bie Don l'uther aus ben Sabren 1518—1520 überliefert finb, gehören, ob fie nun aus* brücflid) als 3irfularbisputationen bezeichnet werben (bgl. oben ©. X 9tr. 5 ; 6. XII 9tr. 16— 18) ober nicht, au ben möd) entlichen Übungsbisputationen je an ben Freitagen, ju benen bie 9Jcagifter ber ttjeologifdjen gfatultät ber 9teil)e nact) berpflidjtet roaren.
Ohne auf bie 9Jeeinungsberfdf)iebenfjeiten über ben 6t)arafter ber „3trfular= bisputationen" näljer einjugetjen (bgl. 6». ^)orn, Die Disputationen unb 9pro= motionen an ben Deutfchen Uniöerfitäten Bomehmlidj feit bem 16. Sahrhunbert, Seibeft aum 3enrralblatt für Sibliothefsruefen 11, 1893, S. 30 ff . ; ©.Kaufmann, 3ur ©efehiebte ber afabemifeben ©rabe unb Disputationen, 3entralblatt für 33iblü> thefstoefen 11, 1894, <S. 201 ff.; Dretos a. a. O. (Einleitung S. XVIII ff.), fei nur fobiel jum 93erftänbnis ber 3irfuIaibisputationen Suthers oermerft, ba% auch fie jebenfaEs Übungsbisputationen roaren, bei benen eine größere 9teibe bon ütefpon= benten b. h. SSerteibigern ber Dhefen aufgefteHt waren, bie in ber 9teihe nadjein= anber (circuli vice) gegen bie Argumente ber Cpponenten ^u SBort famen. Sei ben ^romotionsbisputationen bagegen refponbierte nur ber ^ßromobenb b3ro. bie jroei 5)3romobenben. Daneben muf es Übungsbisputationen gegeben haben, bei Üut&etS SBetle. XXXIX, 2 III
XXXIV ginlettung.
benen nur ber leitenbe 9Jcagtfter, bcr bie Shefen aufgeteilt Ijatte, pe audj üertei* öigte. SBaren biefe testeten alfo mef)r Übungen im 2lngriff, fo roaren bie Qix- fularbiäputationen, in beneit üielfach bie teilncbmenben Stagifter ber gafultät °<e 21rguenten roaren (ügl. llnfre 3lu8g. S3b. 391, 301 Sruciger; 315f. SMandhthon ; 319 Slmerbad); 322 2lgricola ufro.), Übungen in ber Sßerteibigung feiteni ber baju aufgehellten Stubenten, lim biefe 9trt üün Stipulationen ju beleben, roar fdjon 1512 befchloffen roorben, bafj ben Sefponbenten bei ben 3trfularbisputationen ber oberen gafultäten, bie über ihre brei pflicfcjtmäßigen SRefponfioneu jur Formierung bei SBaffalaureati (praeterea baccalaureus tres circulos teneat; f. ^riebeniburg, Urfunbenbuch a. a. C. ©. 42) hinaui fid) noch bei folchen Seranftaltungen be= tätigten, eine (Entlohnung aui ber Uniüerfitätifaffe äujubilligen fei (griebeniburg, llr= funbenbud) a. a. £). ©. 63: respondentibus in disputacionibus circularibus facul- tatum inaiorum post trinam responsionem debeat de universitatis pecuniis dari unus gr. sex den., hoc est denarii 18).
ßuther Ijat, rote aui mehreren Sifchreben bei Sahrei 1538 (11. 31. Xifcbr. 4 9tr. 4056 unb 4193) I)erDorgef)t, gerabe bie 3irfularbiiputationen al3 progymnas- mata ad exereitanda ingenia adolescentium tjocfjgefdt)ä^t. Dlicht nur bafj man in ihnen „bie ftoljen ©efeHen unter bie fRute führen" tonnte, fonbern auch roeil tjier, roie er in ber auiführlichen Söorrebe jur 3^f"Ii^'§putation de veste nuptiali aui= führte, bie jungen Ideologen ali Sßerteibiger bei neuen ©laubeni gefchult roerben tonnten (Nos autem id hac disputatione agemus, ut . . . et praeparemus vos, ut resistere adversariis ac calumniatoribus possitis Unfre SJuig. S5b. 391, 27). ©djon in aJtelanchtboni Statuten ber Xbeologifcben Öfafultät Don 1533 (grie= beniburg, Urfunbenbuch a. a. 0. 1 ©. 154 ff. Slr.V; ügl. baju O. Stitfchl, S)ogmen-- gefchicbte bei «Proteftantiimui 1, 1908, ©. 240 ff.) ift nach ber grofjen ^ßaufe bie SBieberaufnahme ber regelmäßigen Süputationstätigfeit in ber Söeife angeorbnet, bafj jeber £>oftor ber Rheologie ber 9teihe nach abtoechfelnb alle ißierteljafjre eine öffentliche Stipulation jur Unterrichtung ber ärthöm öeranftatten foEe, unab= hängig öon ben bajroifdjen anfaEenben ^romotionibiiputationen. ©o roaren roie in ben beiben anberen „oberen gafultäten" feit ber „gunbation" berUniüer^ fität üon 1536 bie Übungi= ober 3tTtuIarbi§putattonen, bie früher roödjentttch ftattfanben, auch, in ber theotogtfchen gfafultät junt minbeften alle SBierteljahre üor= gefehen. S)ie bajrotfchen faEenben ^romotionibüputationen füllten „nicht gerechnet roerben". llnb jur Belebung ber Übungibiiputationen rourbe roieber eine @nt= lohnung auigefeijt: für ben befolbeten Settor, ber bie S)iiputation leitete, jroei ©ulben, ben Mefponbenten ein ©utben, unb „einem jeben 9trguenten ober Oppo= nenten, fo fein gleifj gefpüret roirb", fottten alibalb nach gehaltener üDiiputation fünf ©rofchen auigefjänbigt roerben (görftemann, Urfunbenbuch a. a. £). 177; ügl. auch ©.172). 2öenn auch, halb 5Jtänget in ber Sluifübrung biefer gunbation ju rügen roaren unb bie jur SlbfteEung eingefe^te Äommiffion 1538 feftfteilte: „Doctor Martinus erbeut fich ju lefen unb ju biäputiren, teenn er tann unb mag. er aber al8 ber senior foll nicht üerbunben fein* (o. a. C ©. 195), fo hat boch fiuther gerabe in biefen Saferen über bie üorgefchriebene 5|3ftichtleiftung hinaus befonberS üiele ^Deputationen abgehalten. „Olim frequentissimae erant illae disputationes, sed deerat materia. 3i^t ftnb bie 5Katerien ba. Deo volente iterum institue- mus. äßenn bie jungen ©efeEen auch nicht gar fo gefchictt feien, mag madjtg.*
Uiiiltitung. XXXV
(3n ber lifdjrebe jroifdjen 12. unb 17. Dejember 1538; U. 21 lifcbr. 4 flr. 4193.)
9u8 einer 2lbred)nung über bie .ffoften ber jroifd)en bem 29. September 1538 unb 29. September 1539 abgebalteuen Disputationen (griebenSburg, Urfunbenbitd) a. a. 0. 1 S. 202) gel)t fjerüor, bafj unter 8ut$erS 2Jorfifc weitaus bie giöfjte 3abl Don Stubicrenben „argumentiert" unb bafür bie (Snttobnung erbauen tjat, näm= tid) im Süintfrfemefter 34 (11 fl. 10 @rofd)en) unb im Sommerfemefter 20 (8 fl. 3 ©rofdjen); Sutber felbft erhielt für biefen gfleifj im Disputieren 2 2aler. @r ift ber einzige in ber tbcologifd)en tfafultät, ber in biefem 3c^taum Q^ DiSpu= tator genannt wirb; unter Seeland) tljon in ber ptjiloiophifcbt'n ^afultat finb 17 2lr= guenten mit 2 fl. 1 Srofdien in biefem 3at)re (1538/39) entlorjnt roorben. s)Jcet)= rere 2Iufjcrungen in ben 2ifi)reben biefer 3eit befunben eS, bafj Sutber feiner päb= agogifrben 3FätjigEeit in ber .gmnbbabung ber Disputationen fid) ganj befonbcrS bewußt mar. „Ideo ego adolescentibus laudo argumenta quamvis incomposita, et displieet mihi Philippi Melanchthonis exaeta ratio, bafj er bie armen ©efetten fo balb überrumpelt. Non oportet per gradus nos ascendere auf einer Jreppen jur anbern Stuffen, nam nemo repente fit summus." (2luS ber 2ifd)rebe jwtfdjen 11. unb 13. Cftober 1538; TL 21. Sifdjr. 4 9ir. 4056.) 3n einer 2luSfprad)e über gute ^rebiger fiebt £utber gerabe baS Disputieren als feine Äunft an: „SßennS aber DisputierenS gilbt, fomme einer in bie Sdjul ju mir! 3ct) will'S ibm fdjarff genug madjen unb ibm antworten, er madje eS wie fraufj er roitL" (3wifcben 21. «Dtat unb 11. 3uni 1540; U. 21. Difdjr. 4 5er. 5047.) Sgl. «Dtattb. 3ta|ebergerS SJergleid) jwifd)en SutberS unb StelancbtbonS DiSputationSmethobe in fetner Historia Lutheri, brSg. öon 3ob- (Sr)rifi. ©ottl). Üceubecfer, 1850, S. 100 (mitgeteilt Pon DremS a. a. £. S. XXVII); baju 3"b- ClbecopS mifjgünftigeS Urteil über ben jungen tfutber: ty wölbe in allen biSputationibuS recht bebben (ßhronif, brSg. Pon Ä. ßuling, 1891, S. 17).
Sutber bat febon por ber Junbafon ber UniPerfität SBittenberg Dom 5. 5Jlai 1536, bie bie regelmäßige Slbbaltung Pon ÜbungSbiSputationen in aEen ftatuU täten Don neuem anorbnete, in ben 3abrcn 1535 unb 1536 minbeftenS fed)S folcher Disputationen abgebalten, Pon benen unS bie Dhefen junb Fragmente ber DtS= putattonen meift über Variationen beS DbemaS ber 9ied)tfertigung überliefert finb f. oben S. XIV — XV). (Sine fiebente ift in einem Dbefcnenttourf (über 1. Äorin= tber 13) Porbereitet toorben. @S ift faum anjunehmen, bafj in biefer 3"t weitere Disputationen pon Sutber abgebalten werben fein füllten, Don benen uns bie Spur perlorengegangen märe. 3wmerbtn ift für biefe frübere 3CI* °'c Siöglid)5 feit offen ju b^ten.
9cacb ber Sfunbation Pon 1536 fanben awifd&en 1537 unb 1540 mieber fedjs grofje „ÜbungSbiSputationen" ßutberS ftatt (f. oben S. XVI), bie mit ibren Dbemen über ©laube unb Söerfe, @efe£ unb ©oangelium (gegen bie 2lnttnomei;, Ibeologi« unb !pr)i!ofop^ie, baS Stecht beS SBiberfianbS gegen ben ßatfer unb bie ißerfon Sbrifti (gegen Scbmendfelb) roeit über ben afabemifdjen 9tabmen binauS ju ßebr= entfebeibungen gegenüber ben 2JteinungSgegenfäijen in ber roerbenben Äirdhe bes SutbertumS ftdt) auSgeftattet baben. 2Sie bie einzelnen Sorreben ju ben DiS-
III*
XXXVI Einleitung.
putationen jeigen, ift fidj Suttjer beffen betoufet, bafj eä gelte, fjier in SBittenberg gegen bie ^arifer Sljeotogen (Unfre 9luSg. 33b. 39 2, 7 ff.) unb gegen anbere gegen= märtige unb jufünftige insidiae diaboli (ebb. <S. 97 ff.) bie sana doctrina Euangelii Unfre 3luSg. 58b. 39 l, 360 ff.) feinen ©tfjülern unb burd) fie ber fiirdje 6f)nfti fidjerjuftetlen. SBegen bev äßidjtigteit unb be§ großen Sluffetjeng, bai bicfe afabe= mifdjen äkranftattungen unter betn Öorfitj 2utt)erö madjten, ift eä ganj auigefdjloffen, bafj in biefem 3eitraum ober fpäter Weitere SiSputationen Sutfjerä ftattgefunben tjaben füllten, bie ber Überlieferung ber 9cad)welt tierlorengegangen wären.
2ifmlid)e8 gilt tion ben $ßromotion§bi§putationen, bie unter Suttjerg 3)ovfi£, 13 au ber 3ai)i, jWifdjen 1535 unb 1545 gehalten worben ftnb unb tion benen wir (mit ber einen 9lu§nat)me ber Promotion be§ 6ra§mu§ 5IIberu§) auä= füljrlidae 9lad)fct)riften Ijaben. Sutfjer, ber ftänbige S)etan ber tfjeologifdjen gafultät, bat fie nie au§ ber jpanb gegeben, aud) wenn er (in brei gälten) bie Slbfaffung ber £t)efen an ^Jtelandjtfjon überlaffen t)at. <5r benugt bie folennen Slntäffe, bie 3eutratpuntte feiner &efjre immer wieber jur öffentlichen 2lu§fpradje unb polemifdjen Formulierung ju bringen. Unb biefe 5E)i§putationen tonnen babei fo fetir au§ it)rem Mammen IjinauSwadjfen, wie bei ber 5|ßromotion3bi3putation tion Sfafob ©djeut unb 5ßl)tlipp 5Jtoij (©. XV, 9cr. 10) unb namentlich bei ber $romotion§= bisputation be§ 6tiriaEu§ ©eride, ber britten großen 2)i§putation gegen bie 2Inti= nomer (6. XVI, 'Jtr. 15), bafj ber 5J3romotion§anlaf3 tiöflig tierfdjwinbet. @3 finb fämtlid) 5Dottor=S)i§putationen, b. I). 2)i§putationen jur Srlangung ber Si^enj jur SBerleifmng be§ SoftorgrabS, bie wenige Soge nadtjtjer bei (Srftattung ber Soften ju folgen pflegte. 2lud) fie bienen jur £>eranbitbung beS 9iad)Wucf)fe§ tion Äämp* fern für Die SBatjrfjeit ber sana doctrina Euangelii mit itjren wiebertjotten fernen ber 9tec£)tfertigung, ber SErinität, ber ^ntarnation, ber Äirdje. ^Imputationen jur (Jrlangung ber weiteren ©rabe (beä Baccalaureus biblicus unb sententiarius), bie in ben Statuten 5Mand)tfjon§ tion 1533 (Jriebenäburg, Urfunbenbud) a. a. D. <S. 156) nodt) tiorgefeljen waren, fdjeinen überhaupt nid)t ftattgefunben ju l)aben.
2)ie ©Imputation ber mittelalterttdjen Unitierfität btente ber tjarmoniftifdjen Wetrjobe ber ©ctjotaftif, junt Srweiä ber ©iegtjaftigfett ber emcjeitltdjen 2Biffen= fdjaft, bie alte 3*titefpältigfeiten tion ßirdje unb $raji§, tion 2t)eotDgie unb P)ilo= fopfjie, tion ©djulmeinungen nnb Ijäretifctjen Seilanftdtjten in einer rjörjeren @int)eit ju töfen tierftanb. SJurd) Suttjer ift bie S)i8putation fdtjon bt§ 1520 pm 3fn> ftrument beS 9lngriff§ gegen bie ©cfjolaftit unb itjre 2Iutoritäten ausgebaut Würben («gl. bie Erinnerung an Protei' Urteil über bie mtttetatterlidje Siäputatiün, U. 31. %i]d)x. 6 9tr. 6991). Salier t)at er fie fo fcfjäjjen gelernt, ba^ er fie mit 3Man= djtb^on in bie neu „funbierte" reformatorifdje Unitierfität unb namentlidj in if|re tb>ologtfdje gatultät feit 1533 wieber eingeführt b^at. |)ier wirb fte jur polemifdj» apologetifd)en gormulterung ber neuen fiebere tierwanbt unb btent fo ^ur 9lu§geftat= tung einer fampfbeWufjten Crtb^obojie.
S)abei mu^te bie S)i§putation ib^ren pöbagogifdjen ©inn mit ber Seit tier* lieren, ben fk al^ Übung im raffen unb forreften Senfen unb alä praftifdje Sepetition be§ in ber 3Jorlefung gehörten (Stoffe? namentlidj nad) ber Meinung 2!telandtjtt)onä b^aben fottte, ber übrigens ju ib^rer 6rgänjung bie SJetlamation
Anleitung. XXXVII
nach humaniftifcftem "Dlm'ter einführte. $en Wiebergang beä SDiSputationSroefen« in Söittenberg fofort nad) bem Üobe ßutherss berichtet baä ©utacftten bei 2ßitten= berger pbilippifüfd)en s}>rofefforen üon 1577 (Sriebensburg a. a. C 1, 425ff. ; jum 9Jergleicb f. auch ör. ^aulfen, ©efcftidjte beä gelehrten Unterrichte l3, 1919, 6 -72ff. ; •£>. ^ermetinf nnb S. 91. flaebler, Sie Uniöerfität Harburg, 1527— 1927, ©. 84 9nnt.), bie bie 2i*piitotion als 9lugbitbung3inftrument ber rabies tlieologorum roenigftensS Porläufig ganj abgefcftafft haben motten. Sffienn babei einzelne sJiagifter, bie aud) in ben SÜfputationen Sutheri atä 9lrguenten ju 95ßort tarnen, roie 93eit 9lmerbacft (»gl. Unfre 9lu3g. 93b. 39», 319, 9; 93b. 392, 16 9lnm.; 114, 10; 139, 2; 182, 3. 18), ßraämuä «einholt (ebb. 93b. 39 2, 230 9lnm.; 249, 13) unb 9ieit 33ins$heim (ebb. 93b. 39 2, 13 2lnm. 1: 181, 9; 230, 20; 249, 28; 250, 3) als befonbere ßampf bahne unb Schüblinge beö $iäputa= tionsbetriebS genannt roerben unb roenn e§ heijjt, »oaä auch entlieft ßutheruß ffteliger felber beoohlen bie bisputatione* ju unterlaffen" | griebensburg a. a. C. 1. 425), fo fann baä lefctere jebenfaße nieftt ftimmen. S.ie auttpfttlippifli^dfte 9fte= attion hat entgegen biefem ©utaeftten ben 2)i#putationäbetrieb roieber in oottem Umfang für 9Jöittenberg angeorbnet (»gl. 3-riebenäburg, ©efeftiebte ber UniPerfttät 9Bittenberg, 1917, <B. 312f.). 9lber bie Siäputation ift Weber in 9Bittenberg noch an anberen proteftantifeften £>ocbfcbulen je roieber ju ber 93ebeutung unb bem 9lnfehen gefommen, bie Suther Porfcftroebten unb bie er mit raftlofem Sleifj unb mit pabagogifchem ©efeftid bei feinen Schülern ju erreichen roufjte.
^Harburg.
freiuritri .^crutclinf.
Disputationen
1539 -1545
2)tc £>i£Jmtatton de senteiitia: Verbuin caro factum est
(3ot). 1, 14).
11. Januar 1539.
3)er im äJtärj 1538 in SEÖittenberg eingefetjte 8luä}d)ufj Pon jwölf 5|}ro= fefforen ber Perfdjiebcuen fjafultäten, weldjer bie ©cbredjen bcr Uuioerfität im .£>in= blicf auf bie am 5. 2)lai 1536 etlaffene Sunbationsurfunbc unterfudjen foltte (SB. gvicbensburg, Urfunbcnbud) bcr Uuiperfität Sßittenberg I, iJJtagbeburg 1926, ©. 191, 172 ff.), erftattetc am 5. (September 1538 ein ©utadjtcn, in bem e§ rjeifjt: „D. doctor Marünus erbeut fid) ju lefen unb 311 biäputirn, wenn er fan unb mag. er aber atä ber senior foli nid)t Perbunben fein" (griebensburg a. a. O. ©. 195). ©leidjworjl tjeifjt ei in bem furfürftlidjen (Irlafj Pom 19. Cftober 1538 (3rteben§= bürg a. a. D. S. 203 f.): „SoPit theologicam facultatem antrifft, wieWol wir ben erwirbigen . . . ern *Dtarttn Sutfjer boctor mit feinen burben, ban foPil er felbft gutwillig tljiin tan unb will, belaben wollen tjaben, fo erjeigt er un§ bod) ein fonber gnebige« wolgefatleu baran, baiS er ben anfang madje mit ben biäputacion in berurter facultet oermuge mcrjergcmelter unjer funbacion, bamit bie anbern boc= toreS unb legcnten aigner perfon, wie Wir aud) gehabt wollen tjaben, mit ber= gleidjeu biäputacion fjcrnad) öolgen; bau roir bebenfen, ba§ foldje perfönlidje biä= putaciou auleitung geben unb mefjcr gefdjidligfeit brengen, in contencion fegen ben wiberfadjern, fo eä öon uotcn, ju fttl;en." Wd einem -gunweiS auf biefeä 9)canbat beS flurfürften eröffnete Suttjet bie ipräfation unferer S)i8putation, unb be= tonte, bafj bie Ideologen in SBittenberg aus befonberen Urfadjen gehalten feien, biefer Seftimtnung entfpredjenb ju tjanbeln, ba bie 8lugeu ber ganjen Sßelt auf fie gertdjtet fiub. 81 m liebften würbe er alle Sßodjc einmal mit ben (Stubenten biä= putieren wollen, aHein feine ©efunbtjcit tjinbere ir)n baran, barum Werbe er nur tun, wa§ er Penuöge.
2Bir fjaben es alfo mit einer ber in ber SfimfcQiionäurfunbe ÖQn -^gg öor=
gefefjenen iMerteljaljrSbiiputationen ju tun. £utl)er erfdjeint als ber einzige 9{efpon= bent, wätjrenb bie uädifte Pon 2utl;er geleitete SöierteIjafjr§bi§putation Pont 9. 5TCai 1539 al§ 3ii'Eutarbi3putation erfdjeint, bei ber mehrere Oiefponbenten auftreten. Sfür beibc Imputationen unter bem SJorfits Pon Sutfjer (jwifdjen 29. (September £utf)erä äBctte. XXXIX, 2 1
2 Tie Disputation über 3of). 1, 14. 1539.
1538 unb 29. September 1539) bcfijjen wir nodj bie Slbrecfmung über bie in ber gunbationiurlunbe borgefebenen (hmuuterunglgelber für biejenigen, bie mit felb= ftänbiger 23orbringung bon Argumenten zur Belebung ber 2)i§putation beigetragen ^aben (9frteben§6urg a. a. £>. S. 202).
Ser Aufgabe, eine edtjte Scbulbisputation ju liefern, entfpvtctjt baä Ütjema unb baä bei Ausführung beifelben jutage tretenbe SBerou^tfein, bafj e§ gelte, tion bem Crt ber neuen ßet)re , auf ben bie Slugen ber Sßelt gerichtet finb, ber be= rühmten £>od)burg ber alten Scljre, „ber 9Jcutter ber Irrtümer", an ber Uniher= fität ^ari§ entgegenzutreten. SGöann unb unter wetdjen llmftänben bie (Sorbonne ben uacb S?utt)ev» 9Jtcinung irrtümlichen Satj befiuiert l)at: „idem esse verum in philosopbia et theologia' Idjjt fidj Weber au§ Slbbe ty. f^eret, La Faeulte de Theo- logie de Paris (1. Moyen-Age, 4. 23b. S-Pariä 1897; II. Epoque moderne, 1. 23b. *JJari§ 1900), uod) aul anbeten gebrueften <publifationen über bie Sorbonne feft= [teilen. Sa§ fünfte £ateranfon,jtl hatte bie Setjren be§ 5pctru§ 5pomponatiu3 bon ber boppelten SBafjrfjeit berurteilt unb babei ben *ptofefforen ber Uniüerfttäteu ge= boten, bie 2Bar)vl)eit ber cbriftlicben Dtcligion audj in ben philofopfjifchen Sätum jur ©eltung ju bringen (^ergenröttjer = ^efele , $onäiliengefd)id)te VIII, 1887, S. 585f.). llnb unter ben befannten 219 Sähen, mit benen ber 23ifd)of Stephan üempier bon Spart§ im 2ia^re 1277 bie aberroiftifcfjen Sebren, barunter auch Sätje bon 2homa§ öon Slquino, berurteilte, bejüefjen fid) Prop. 90, 113 unb 184 auf bie jmeifadje 2Bat)rl)eit (5)enifle=Gf)atelain, Ghartularium Univ. Paris. I, 543 ff.). Sutber befömpft ben Sa^, bafj bai, wa§ in ber Srjeotogte wahr fei, auch, in ber 5p.hi[ofopbie wat)r fein muffe, mit bem |>inwei§ auf bie phitofophifdje Unfinnigfeit be§ Sforjanneifdjcn 2öorte§: „Saä 2ßort Warb Sfleifd)." 2llte tfjeologifchen 23egriffe, rote ©ott, 9J(eiifd) ufro. Ijaben in ber üprjilofophie eine anbere 23ebeutung. 2>er ^Jr)iIofopr)ie ift ber 2Beg jum 23er[täubniä ber Sfnfarnation beiWegen berfcbloffen, weil fie ben Söeg bei ©efetjel unb ber 23erbienftlid)Ieit ber Söerfe lehren mufj. Sabei hat fie it)re felbftänbige 23ebeutung unb (ann im 23ereiche ber ^Jtatur feljv woljt ber 2Baf)rt)eit bienen.
S)a§ fatfehe Saturn ber Stipulation (11. Januar 1541), bai fi<*) in ber Grlanger 2lu§gabe Opp. lat. var. arg. IV, 458 finbet, ftammt au? ber £hefeuau§= gäbe bort 1558. Stile anberen urfprünglidjen Stjefenbrude unb 9lachfd)riften be= jeugen ben Sounabenb ben 11. Sfanuar 1539 ali ben Jag, an bem bie Si§pu= tatton gehalten Würbe.
^anbfdjtiftltdj finben fid) bie Sfjef en Cod. Heimst. 773 (Sößolfenbüttel) fol. 81 » 6i§ 84».
©rüde ber £ljefen. „D1SPVTATI0 THEOLOGIGA | XI. IANVAR11 ANNO M. D. XXXIX. || AN HAEG PR0P0S1TI0 SIT VE= j ra in Philosophia. j|' Verbum caro factum eft |j [Sarunter in jwei Spalten bie Ibefen, beginnenb Spalte a 3-1:] 1 Etfi tenendum eft, quod dicitur, Omne uerum uero con- fonat, Ta-j|men idem non eft uerum in diuerfis Profeffionibus. || . . ." [unb fcbliefjenb Spalte ß 3- ^4:] „42 Affectus fidei exercendus eft in articulis fidei, non intellectus PhiRofopbise. Tum uere feietur,
lie $i«piilation tiDcr 3ol). 1, 14. 1589. 3
quid lit, Verbum caro factum oft. j|" 1 SÖIatt in ßucrfolio, 9iüdf- fcite leev.
UUittenberger Inicf.
iüorfjmibni: .fcomburg St. (O.V IX 504°). — gdjlt gfrQiiffutt = 6tlniigft Wuigabc Opp. tat. var. arg. ; fctjlt bei Xtcni».
„DISPVTA- TIO TIIE0L0G1CA. || AN HAEC PROPOSITIO SIT || uera in Philofophia. || Verbum caro factum eft: || jf || XI. lanuarij. Anno || M. D. XXXIX. ' litelrücffeite bebrütt! 4 nnbc^iffcric SBlätter in Cftaü.
Söittcnbctgct Sturf.
Sotfjonbejt: fliel 11. (H. eccl. univ. 1232 [4]). - 3fet)lt grnnffurt=gtlaiiget 9lti3galie Opp. tat. var. arg. ; £reh>3 ©. 9:!ö fiitjrt and) ein (Jjcmplar aU in Jpeibelberg 11. befinblid) au, borf) ift c-3 bort nidjt oorljnnbcn.
2fn ben Sammlungen unb ©ef am tauggaben: (lateinifd)) Propo- sitiones (1558 unb 1561), Statt P 5*— P 7b; SBittenberg I (1545), 413bf.; 3ena I (1566), 567»— 568»; 8ranffurt--6rlaugeu Opp. lat. var. arg. IV, 458 biä 461; Sreroä, Simulationen 2utf)er$ S. 485 — 581 u. 935; (beutfd)) Sßaltf)1 10, 1396-1402; Sßalcb2 10, 1168—1173.
2>ie 9tad) fdjriften ber Siäputation bieten eine breifadje Relation: 1. Cod. Monac. 940 (Etilndjen) fol. 396»- 417 » (A); 2. Cod. Heimst. 773 (SBolfenbüttel) fol. 81» — 88b (13); 3. Cod. Heimst. 773 (äßolfenbüttcl) fol. 161 » — 169» (C). 3m allgemeinen ift bie Reihenfolge übereinftimnienb. Slbloeicbungen finb S. 25 8fnm. unb S. 26 9lnm. 2 angegeben.
3)ie brüte Rachjdjrift bietet an iljrem Anfang fol. 161»— 164» einen ?lb» fdjnitt mit fefjr fleifjig ausgearbeiteten 3lrgumentationen gegen bie Itjefen. S)a bie Responsa auf bie Slrgumente ballig fehlen unb bie äabtreidjen 58eroci3fteHen in extenso loiebergegeben finb, berntutet 2>rcmS mit 9ied)t, bafj hiermit bie 9Jor= bereitung eineä Unbefannten auf bie Simulation an un3 gefommen fei. ßeineS ber ?lrgumente finbet fid) in ber S)i3pntation roieber, fo bafj man bermuten mufj, bafj ber Unbefannte nieftt ju 28ort gefommen ift. SDiefer 9Jorbereitungiabfd)nitt lvirb Don uiiä am Sdjlufj ber eigentlichen Sübutation aU 9lnl)ang abgebrutft.
Die Thesen.1
1. IQtsi tenendum est, quod dicitur: Omne verum vero consonat, tarnen idem non est verum in diversis professionalis.
2. In theologia verum est, verbum esse carnem factum, in philosophia simpliciter impossibile et absurdum.
3. Nee minus, imo magis disparata est praedicatio: Deus est homo, quam si dicas: Homo est asinus.
4. Sorbona, mater errorum, pessime definivit, idem esse verum in philosopbia et theologia.
') Nach den Wittenberger Drucken von 1539 (in Hamburg und Kiel); mit den Ab- ueichunqen der Handschrift Heimst. 773.
1*
4 Sie Silpiitotion übet 3of). 1, 14. 1539.
5. Impieque damnavit eos, qui contrarium disputaverunt.
6. Nam hac sententia abominabili docuit captivare articulos fidei sub iudicium rationis huraanae.
7. Hoc erat aliud nihil, quam coelum et terram includere in suo centro aut grano milii. s
8. Cum contra Paulus doceat, captivandum esse omnem intellectum 2 sor. io,5(baud dubie et philosophiam) in obsequium Christi.
9. Facessant, dixit recte S. Ambrosius, dialectici, ubi credendum est piscatoribus apostolis.1
1 0. Ex praedicabilium doctrina sequeretur pulchre : Deus est homo, 10 ergo est animal rationale, sensitivum, animatum, corpus, substantia scilicet creata.2
1 1 . Sed quia christianis sobrie, et (ut Augustinus docet) secundum praescriptum est loquendum, tales consequentiae sunt simpliciter negandae.
12. Nee utendum nee fruendum est subtilibus istis inventis, de suppo- n sitione mediata et immediata, in rebus fidei.
13. Sunt enim logomachiae et kenophoniae in Ecclesia periculosae et scandalis plenae.
14. Sed ubiubi impingit vel forma syllogistica vel ratio philosophica,
i. sov i4. 3& dicendum est ei illud Pauli: Mulier in Ecclesia taceat, et illud: Hunc 20
i';,mi). 17,5
audite.
15. Impingit quidem theologia in philosophiae regulas, sed ipsa vicis- sim magis in theologiae regulas.
16. Iste Syllogismus expositorius: Pater in divinis generat. Pater est essentia divina. Ergo essentia divina generat, est bonus. 25
17. Et tarnen praemissae sunt verae, conclusio falsa, et ita ex vero sequitur falsum contra philosophiam.
18. Iste Syllogismus communis: Omnis essentia divina est pater. Filius est essentia divina. Ergo filius est pater, est bonus.
19. Sed praemissae sunt verae, et conclusio falsa, et verum vero hie 30 prorsus non consonat.
20. Non quidem vitio formae syllogisticae, sed virtute et maiestate materiae, quae in angustias rationis seu syllogismorum includi non potest.
21. Ut quae sit non quidem contra, sed extra, intra, supra, infra, citra, ultra omnem veritatem dialecticam. 35
22. Iste Syllogismus: Quidquid factum est caro, factum est creatura. Filius Dei est factus caro. Ergo filius Dei est factus creatura, est bonus in philosophia.
2 abominabili] abhominabili Hamb. 1539 37 est factus (1.)] factus est Heimst. 773
•) Ambrosius, De fide lib. 1 cap. 3 und 4 (Migne, Patrol. tot. 16, 559 f.). Vgl. De incarnatione cap. 3 (ebd. 8f.7f.). *) Vgl. 8. 12 Anm.
Sie Simulation übet >l). 1, lt. I 5
23. Ä.0 si possit Bubtilibus kenophoniis sopliisiarum defendi, tarnen 11011 ilcbct tolerari in ccclesia Dei.
24. Multo minus ista ferenda est: Omnis caro est creatura. Verbum est caro. Ergo verbum est creatura.
s 25. Nee ista: Omnis caro est creatura. Verbum 11011 est creatura. Ergo
\ erbum non est caro.
26. In his et similibus Syllogismus est forma optima, sed nihil ad materiam.
27. Eundum ergo est ad aliam dialecticam et philosophiam in arti- 10 culis tidei. quae vocatur verbum Dei et fides.
28. Hie sistendum est, et disputationes philosophiae contrarium con- cludentes pro ranarum coaxatione habendae.
29. Cogimur tarnen etiam in aliis artibus negare, quod idem sit verum in omnibus.
15 30. Falsum est enim et error in genere ponderum, puncto et linca
mathematica appendi posse pondera.
31. Falsum est et error in genere mensurarum, sextarium pedali vel ulnari mensura metiri.
32. Falsum est et error in genere linearum uncialis vel libralis com- n paratio.
33. Quin falsum et error est, quod linea reeta et curva sint propor- tionales.
34. Et quadratores circuli, licet non falsum dicant, dum lineam reetam et curvam vocant utramque lineam.
25 35. Tarnen hoc falsum est, si lineae reetae et curvae proportionem
facere volunt.
36. Denique aliquid est verum in una parte philosophiae, quod tarnen falsum est in alia parte philosophiae.
37. Humor humeetat, est veritas in sphaera aeris, sed manifesta hae- 30 resis in sphaera ignis.
38. Ita per singula artificia vel potius opera, si transeas, nunquam invenias, idem esse verum in omnibus.
39. Quanto minus potest idem esse verum in philosophia et theologia. quarum distinetio in infinitum maior est, quam artium et operum.
35 40. Rectius ergo fecerimus, si dialectica seu philosophia in sua sphaera
relictis discamus loqui novis linguis in regno fidei extra omnem sphaeram.
4t. Alioqui futurum est, ut vinum novum in utres veteres mittamus, vtaub 9, a et utrumque perdamus, ut Sorbona fecit.
42. AfFectus fidei exercendus est in articulis fidei, non intellectus philo- 40 sophiae. Tum vere scietur, quid sit: Verbum caro factum est.
3 ista ferenda] iste ferendus Heimst. 773 5 ista] iste ebd.
(} Sie Disputation über 3of). 1, 14. 1539.
Die Disputation.
\ i v>d. Monac. 940fol.396a] Disputatio reverendi patris D.D.Martini Lutheri: An haec propositio sit vera in philosophia: Et verbum caro factum est.
Praefatio.
citis , ivissu illustrissimi prineipis electoris esse mandatum, ut una > quaeque professio diligenter tractet suam professionem legendo, conferendo, nieditando, disputando. Sic theologi, sie iuristae, sie medici faciunt, ut eruant et proponant diseipulis suis, quae maxime habeant usum in vita, et discentes exerceant se, ne nudi prorsus ad rerum guber- nacula veniant. Quamquam hoc mandatum illustrissimi prineipis electoris io sit humanuni, [fol. 396b] alioqui tarnen, cum nos theologi simus praeter hoc debitores omnes, nostrum officium debemus prae aliis summa fide facere j?oi. 3, i6 et laborare in vinea domini, ut Paulus iubet etiam curare, ut verbum Dei abundet in nobis, aequum est, ut huic constitutioni illustrissimi prineipis electoris ex animo et libenter pareamus. Sunt etiam causae, quae nos n theologos adhortari debent 'ad eiusmodi disputationes. Nani cum simus facti speetaculum orbis terrarum et aecusamur haeresis et autores novae doctrinae, oportet nos magis ardere studio verbi Dei, ut nos ipsi possimus certi esse de doctrina nostra et fide, et ut parati simus ad [fol. 397 B] respon- dendum, et non solum contrarii esse rationi nostrae, sed etiam diabolo 20 1. g3ctri3. 16 et portis inferorum et contradicentes arguere et convincere. Et Petrus
B] [Cod. Heimst. 773 fol. 81 "] Disputatio Doctoris Martini Lutheri, An
haec propositio vera sit in philosophia: Verbum caro
factum est.1 [fol. 84a] Argumenta opposita disputationi. »
Differunt philosophia et theologia. Philosophia versatur circa cognosci- bilia ratione [fol. 84 b] humana. Theologia versatur circa credibilia, id est, quae fide apprehenduntur.
C] [Cod. Heimst. 773 fol. 161 a] Disputatio D. M. L. de illa sententia:
Yerbum caro factum est, II. die Ianuarii Anno 1539. 30
[fol. 164 a] D. M. L. Licet mandatum sit, ut quaeque facultas suas tractet materias, tarnen nobis theologis alias mandato Dei, ut has materias contra sathanam trac- temus et discamus inquirere sanam doctrinam, quoniam iam sumus spec-
') Es folgen die Thesen 1—42, s. S. 3—5.
Sie Stipulation Ufa Jol). 1, 14 I 7
A] iubet, nos paratos esse ad responsioncm reddendam omnibus petentibus nobis de Bpe, quae in nobis est, et hoc oum modestia et timore. Quod facere nein») potest nisi in hao arena vematos, qui talihus monstris ab ineunte aetate adfuerint. Qaare el ego, si satisfacerent rirea mei corporis, » de omnibus articulis dootrinae nostrae praeeipuis online singulis septimanis disputari'in et vos redderem alaoriorea ad contranitendam adversariis et armarem adversus haereses futuras, quarum multae erunt nobis mortuis. Sed tantum, quantum potero, faciam. Sed ffol. 397b] nunc disputabimus contra Borbonioam Parrhisiensem. Nam Parrhisienses theologi determinave-
io runt, esse idem verum in theologia, quod in pliilosophia, et e contra. Et impiam dogma non potucrunt probare, sicut nee nos probamus, ut ostendimns in his propositionibus. Neque euim hoc tantum, sed implica- verunt se et multos bonos viros innumeris disputationibus, ut ego et vos istos ipsos errores terreamus. Disputabimus, ut videamus, quid eis respon-
i5 dendum sit, et ne videamur ignari carum artium, quibus illi se tarn mag- nifice iaetant. Sic Daniel didicit sapientiam Chaldaeorum et Aegyptiorum. Sic nos senes debemus agitare opiniones nostrorum [fol. 3'J8a] adversario- rum, ut vos iuniores praeparemus, ne aliquando vos non admonitos suis factis fallant et incautos opprimant. Etsi nos defecerimus, fortassis alios
«• haec facultas non destituet. Non enim datum est omnibus, adversariorum errores et obieeta apte et commode diluere, ut Ovidius inquit: Non eadem est ratio sentire et demere morbum, Sensus inest eunetis, tollitur arte malum.1 Itaque hie disputabimus contra Parrhisienses, quod etiam sint vera in
ss theologia, quae in pliilosophia vera sunt et e contra. Neque enim possunt eadem omnia vera esse in diversis professionibus. Scitis autem, longe aliud esse credere, aliud intelligcre. ut Paulus ait: Video non, spero, aliud 'i°|n «.w f. etiam [fol. 398b] invisibilis (!), aliud visibile. Hie theologia et philosophia dif-
<-'] taculum quasi mundi. Disputatio autem haec adversus Parisienses theo-
30 logos [fol. 164b] instituta, qui omnia volunt theologica sua ratione philoso-
phica metiri ; ut ergo sciamus opiniones et errores istorum, haec traduntur.
Haec autem est propositio huius disputationis, quod idem non sit
verum in theologia et philosophia. Seimus autem, aliud esse intelligere,
aliud credere. Distinguitur ergo philosophia et theologia. philosophiae
35 est intelligere sua ratione, theologiae vero credibile supra omnem ratio-
nem. Fides non est regulis seu verbis philosophiae adstrieta aut subieeta,
sed est inde libera. Et sicut Deus multas sphaeras in coelo creavit, ita
etiam in his facultatibus disrinetae sunt.
*) Ofi'rfi'i Ep. ex Ponto hb. III, cp. IX, 15.
8 Sie Disputation übet 3of). 1, 14. 1539.
A] ferunt. Nemo putei unum esse, cum utraque subeat aliud primum et finem, quem sequitur. Atque haec est essentialis doctrina theologiae et philosophiae. Itaque damnabimus hie Parrhisienses et alios, qui contraria sie constituunt. Haec igitur causa est disputationis huius et summa, quod Deus non sit subieetus rationi et syllogismis, sed Yerbo Dei et fidei. Nam ' ut Deus condidit sphaeras distinetas in coelo, sie et in terra regna, ut unaquaeque res et ars suum locum et speciem retineat neque versetur extra suum centrum, in quo posirum est.
Argumentum primum.
Si philosophia tribuit Deo infinitam potentiam, videmur ei etiam tribuere io hoc, quod [fol. 399 a] verbum posset fieri caro. Sed philosophia tribuit Deo summam potentiam. Ergo tribuit etiam ei, quod verbum caro factum est.
R. Omnes philosophi, neque Aristoteles, hanc rem ita disputant de creatione, nee Plato, qui dicit quidem, Deum esse conditorem coeli1. sed infinitam potentiam ei non tribuit. Inde est, quod Plinius dicit, Deum non is posse omnia facere, videlicet, quod factum est, fieri non possit infactum, et alia, quae inde colligit. Inde quoque alii praestantiores philosophi concedunt, Deum esse infinitae potenriae, hoc est, quod mundus est infi- nitus, nee amplius. Minor itaque est neganda simpliciter. Nam etsi Dei est infinita potentia, tarnen Deus non potest seeundum philosophiam dici, au videlicet, quod ipse [fol. 399 b] creator et creatura, Deus et homo seeun-
Bl [I]
[fol. 84 a] Contra 2. Philosophia tribuit Deo infinitam potentiam. Ergo tribuit etiam ei potentiam incarnationis. Antecedens probo ex definitione: Deus est mens 25 aeterna infinita.
CG [Ij
[fol. 164b] Contra 2.
Quicunque admittit Deo infinitam potentiam, ille etiam videtur tribuere verbo humanitatem. Sed philosophia admittit. Ergo omnes philosophi 30 tribuunt Deo potentiam infinitam, ut Plato credit, Deum esse conditorem mundi. In hoc Aristotele maior. Concedunt Deo gubernanti infinitam poten- tiam, id est, mundum infinitum.
[R.] Maior neganda simpliciter, quod philosophia etiamsi dictet, omnia esse in Dei potentia infinita, tarnen homo non potest hoc concedere, quod is fieri possit homo vel aliquid, quod hoc videtur diminuere Dei potentiam, quod includitur in finitam Theologia autem concedit. [fol. 165a] Philo-
') Plato, Sophista 265, ü; tyl. Phileb. 28, C 29.
lie Disputation Üb« 3ol). 1, U. 1589. 9
a] dum philosophiam dioi aon potest. Esto, quod philosophia concedat, Dcum, esse omnipotentem, tarnen eum posse fieri hominem, ex philosophia millo modo conecdi potest, quia ipse est infinitus. Si enim est infinitae
potentiae, ergo non potest homo tiori tinitus, quia Iiomo est illiquid finiti.
j Secuudum argumentum.
Quod factum est, infaotum fieri non potest. Vcrbum autem factum est oaro. Ergo infaotum fieri non potest.
R. Hoc argumentum nihil est contra nos et concedimus totum, quia illa res iam stat et impossibile est modo fieri, cum facta sit. Sed alia io quaestio est, an Deus possit refungi, et cum assumpscrit humanam |fol. 400 a| naturam, possitne etiam deponere. Cur non posset, cum sit omnipotens? Verum nihil ad rem vestrum argumentum. Quicquid factum est, id est argumentum de facto rerum, non creatore. Quando autem Deus ineipit fieri, tunc est factus. Sed philosophia cogitat de Deo, quod ipse u sit res invisibilis et infaetabilis.
Argumentum tertium. Si peccatum est in re, et non in forma, tunc oportet nos docere, ut res peccet vel in maiore vcl in minore. Sed in hoc syllogismo non est
2 eum non (!) Monac. 940
B] R. Nego consequentiam. Etiamsi enim videatur sentire et dicere,
so Deum esse omnipotentem, tarnen non potest intelligcre et statuere, Deum fieri hominem, quia includeretur infinitum in finitum.
LH]
[fol. 84a] Quod factum est, infactum fieri ncquit. Verbum est factum ex virgine caro. Ergo non est impossibile. u R. Hoc nihil contra nos. Alia quaestio scholasticorum, an Deus possit
assumptam carnem relinquere. Maior est de rebus factis et creaturis, non de facto creatore.
<j] sophia est in istis doctrinis, ut loquatur de rebus factis, non de Deo, quod factio Dei est philosophiae intolerabilis.
30 [III]
[fol. 165a] Comes Polonus. Quando forma conceditur, tarnen aut maior aut minor neganda. Forma est concedenda. Materia est illa res, de qua re traetat forma seu Syllo- gismus. Si est peccatum in re et non in forma, oportet dici: in maiore 35 vel minore peccet. Sed hie non in maiore peccat nee minore. Ergo et materia est bona.
10 Sie £i<Jtmtatioii übt-t 3of). 1, 14. 1539.
A] peccatum neque in maiore neque in minore. Ergo neque materia est peccatum.
Argumentum 4.
Omnis homo est creatura. Christus est homo. Ergo Christus est creatura. s
B] (III a]
[fol. 84b] Aliud.
Homo praedicatur de Deo. Ergo de eodem, qui de nomine.
R. 8cholastici: [fol. 85a] Homo est aequivocum, i. dicitur de genere humano ereato, 2. signiticat Deum sustentantem humanam creaturam. Haec io dissolutio habet aliquid periculi. Negant enim minorem.
[IV] [fol. 85a] Omnis homo est creatura. Christus est homo. Dicunt: In minore aliter significat quam in maiore. Hie ergo dispu- tamus contra Parrhisienses, quare dicant, idem verum esse et falsum. Quando is
C] R. Materia seorsim sumpta non est nee maior nee minor. Forma
autem est maior, minor et conclusio. Materia non in hos terminos con- cluditur.
[IHM
[fol. 165a] Aliud. 2o
Homo praedicatur univoce nomine et significatione de Deo. Ergo debet etiam de eo praedicari, quod sit animal sensitivum etc.
M. L.
Quando dico Deum hominem, non possum negare, quod et sit animal sensitivum; hie theologi scholastici concesserunt, quod Christus esset animal 25 rationale et homo. Distinxerunt autem homines, et significat aequivocum, ut, quando significat aliquem de genere humano extra incarnationem, signi- ficat personam [fol. 165 b] per sese subsistentem. Haec est significatio philo- sophica. Alia est, quando de Christo dicitur. Hie non supponit illam fietam personam philosophicam. Hie enim fit novum vocabuhim significans 30 personam divinam sustentantem nostram humanam, ut albus significat homi- nem sustentantem albedinem.
[IVj
[fol. 165b] Omnis homo est creatura. Non est verum, quod est aequi- vocatio et 4 termini. Homo in maiore ponitur in medio. Christus homo 35
In- DUjmtation übt* >f). l, 11. l 11
a] K. K>i argumentum sophistioum. Tu concedis formsm, et tarnen sub forma impugnas materiam, quod ipse non vult eoncedere, quia, ubi nun est maior neo minor, ibi non est Syllogismus. Sed in materia non est jfol. HMib| aeque maior neque minor, ergo potest reiioi forma sine materia.
i R. Quando tollo formam, tollo maiorem aut minorem et refero me ad rem, quae prorsus est sine maiore et pro seso alia, quando maxime in artionlis fidei sine arte consideranda.
K. Nego minorem, quia homo est aequivoeum et liunt quatuor termini. Aliter in maiore, aliter in minore sumitur. In inaiore significat hominem
:o physicum, in minore alium et divinum et inearnatum Deum. Itaque ipsi concedunt, quod maior est falsa. Et aequivocorum et univocorum distinc- tionem exeogitarunt. ut philosophia cum theologia concordaret. Hoc nos dieimus, quod Parrhisienses [fol. 401 a] peccarunt in lioc, quod hie aequivocant maiorem, ut ipsi loquuntur. Xam nisi minore loquaris, est falsum in theo-
is logia. Sed admodum dubium fit statim. Nihil valet argumentatio, quia ambigua non debent poni in syllogismo, ut et rhetores dieunt, quod status debet esse simplex. Mirum igitur, quod concluserunt, idem esse verbum in theologia et philosophia. At reete, cum et vos distinguatis verbum, quod negatis, tarnen hanc scholarum distinetionem nos dieimus. Quod si idem
jo est verbum, debet idem esse medium, eadem res non addi debet alia. Ipsi
B] cogantur hie distinguere et facere aequivoeationem. fidentes hoc ipso, quod aliud verum in theologia, aliud in philosophia, idem debet esse vocabulum eadem propositio in philosophia et theologia, si utrobique idem debet esse verum.
Gabriel dicit univocum esse homo1, haeretnec potest se expedire. Tutius äs ergo hie recedere ad verbum et in eo manere. [fol. 85b] Xos dieimus Deum hominem communione idiomatum.
C] significat personam divinam incarnatam, sed in philosophia significat fietam personam. Sic ipsi solvunt.
Univoce homo sumptum non verum est in theologia. sed in philosophia.
30 Quando vero aequivoce non subsistit Syllogismus 4 terminorum, sie ipsi Parisienses distinguunt, et tarnen dieunt. idem esse verum in philosophia et theologia. Cur ergo distinguunt? Si esset idem, deberet etiam esse univocatio, idem verbum, eadem significatio. Nescientes ergo, quid dicant. tarnen distinguunt a philosophia theologiam. Alii sumpserunt hominem
j5 univoce, ut Gabriel, ille ineurrit in hunc syllogismum: Omnis homo est creatura. Occam voluit, non esse univocum, sed aequivoeum, ut aliud sit humanitas in Petro, aliud in Christo.1
>) Vgl. G. Bieh Collectorium, hrsg. von Wend. Steinbach, lib. 3 dist. 7; Gitil. Ociam, Annotationes super IV libr. SatiaU. lib. 1 dist. 9 <piaest. :>.
12 ©te Simulation übet 3of). 1, 14. 1539.
<M autem conciüando disconciliant, ut faciunt per suas immediatas suppositiones Et simpliciter dico: Si distinguitur, ergo non est idem. Nos deberaus tan- tum [fol. 401 bJ niti in solo verbo. Pulchre loquitur Oecolampadius, quod homo aliter hie sumitur, quam in arbore Porphyriana. ' Melius dixisset, esse communicationem idiomatum. Philosophus non dicit, quod Deus sit homo aut homo sit Deus et filius Dei. Nos autem dieimus, quod homo sit Deus, et testamur hoc verbo Dei sine syllogismo, sine [philosophia] philosophia nihil in grammatica nostra. Notate vobis hoc, quod homo est et sit aliquid extra arborem Porphyrianam, etsiamsi vere dicatur, quod Deus sit homo factus, ut hi et ego. Nam hie aliquid maius et amplius significat.
Argumentum quintum.
Quicquid praedicatur de subiecto maioris et minoris, idem praedicari etiam potest de subiecto conclusionis. Ideo est conclusio bona et non [fol. 402aJ falsa, ut vos dicitis in 19. propositione. Consequentiam probo ex prineipiis dialecticis: Si praemissae sunt verae, sequirur bona con- clusio etc.
R. Nos negamus, prineipia dialectica esse vera in hac materia, et dieimus, quod non idem verum sit in theologia et philosophia. Tu debes probare hoc, quod illa consequentia sit vera in theologia. quod idem sit verum in theologia et philosophia.
18. 20 verum] verbuui (!) 3Ionac. 940
B] [V]
[fol. 85 b] Contra 16 et reliquas. Quicquid praedicatur de subiecto maioris, idem praedicari potest de eo in conclusione. Ergo conclusio in his syllogismis est vera propter prae- missas veras. 25
R. Non idem verum in theologia et philosophia.
C] Homo in philosophia seeundum naturam suam non significat filium
[fol. 166a] Dei aut personam divinam. Hoc idem est, quod nos dieimus: communicatio idiomatum. Syllogismus non admittitur in mysteriis fidei et theologiae. Philosophia est error in theologia.
') Avbor Porphyriana ist der in des Porphyrius Eloaywyn sie r<k "Agtoroittov xarn- ycopias, dem von Boethius übersetzten Lehrbuch der mittelalterlichen Sclmllogik, beschrie- bene Stammbaum der Begriffe von den allgemeinen Wesenheiten zu dem konkreten Menschen. Die in These 10 (8. 4) aus den „Praedicabilia" des Porphyrius gegebene Beihe ist als „arbor Porphyrü" dargestellt in der ,.modernen" Sclmllogik des Johannes Parreudt, lexttis veteris arlis s. Isagogarum Porphirii . . . Item exercitata circa Iujc seeundum doctrinam modernorum collecta, Hagenau 1501 (Quaestio XII, Bl. c 1 — 2).
SHe Sityutation ttbtx ;>(). I, 14. 1589 13
\ Sextum argumentum.
Sapientia Dei sibi ipsi mm contradicit. Philosophia est sapientia Dei. Ergo philosophia sibi ipsi mm contradicifc.
R. Hoc argumentum est principale in hac causa, et maior est expli-
j canda. Sapientia non pugnat sibi ip^i, hoc nos quoque dieiinus. Ergo nostrum argumentum non pugnat contra tob. Nam ideo diximus infra in secunda propositione et concedimus illam ffol. 402 b] sapicntiam legalem, de qua loquitur Paulus, et multa alia concedimus, ut totum decalogum, quem et iura et aliae doctrinae et artes philosophiae quasi explicant. maxime
io quod ad secundam tabulam. Scd nos maxime pugnamas hie cum Sorbo- nistis, qui sinunt illa de remissione peccatorum et de mysterio incarnationis et de vita aeterna consequenda. Voluerunt, esse et inveniri posse in legali Tita et philosophia. Hoc negamus. Nam sie dieunt et loquuntur, quod, qui fecerit, quod potuit, iustificatur et meretur gratiam de congruo, postea
is etiam de condigno. Hoc negamus. Quid opus esset hie Christo? Exclusus esset et sepultus prorsus. Nam cum volunt infra, [fol. 4o3aj extra, supra Christum iustificari, quid aliud agunt, quam quod extinguunt Christum, ut
B] [V*]
Aliud contra. *> Una et eadem causa non potest habere etc. Divina est una et eadem
causa. Ergo.
[VI] [fol. 85 b] Yitus "Winshemius1 contra 4. Sapientia Dei sibi ipsi non contradicit. Philosophia est sapientia Dei. 2s Ergo.
Minor probatur ex Paulo: Veritas Dei. mm. i,u.a
R. Concedo, sapientiam Dei legalem non esse contra, sed non includi in illam sapientiam Evangelii. Theologia, incarnatio, iustificatio sunt supra
°1 [VI]
30 [fol. 166 a] Contra 4. lf.Winsb.emii.1
Sapientia Dei ipsa sibi non contradicit. Philosophia est sapientia Dei, ut vocat Paulus. Ergo philosophia sibi ipsi non contradicit.
R Nos concedimus istam legalem sapientiam non quod contra est. sed quod non concludatur. 35 Nos pugnamus contra Sorbonistas, qui docent illam alteram theolo-
giam de filio etc. esse consentaneam philosophiae.
*) Über Magister Veit Winsheim (Veit Oertel aus Windsheim) vgl. K. EartfeMer, MelanclUhoniana paedagogica, 1892, S. 93 ff.
14 $ie £i-?t>utntion übet 3oI). 1, 14. 1539.
Al Christus nobis prorsus sit inutilis et frustra raortuus? Concedimus, quod philosophia doceat et omnes homines naturaliter sciant, non furandum esse et alia multa. Quod vero haec summa, propter quae vel sola data est scriptum, thcologica, videlicet de iustificatione, de remissione peccatorum, de liberatione a morte aeterna tribuerunt philosophiae et viribus humanis, t hoc non possumus nee debemus ferre. Ideo dicit Paulus de illa philosophiae
Munt, i.si cognitione: Cognoverunt, sed non egerunt gratias nee glorificaverunt Deum. Solvitur igitur hoc argumentum. Hoc [fol. 403b] dieimus, quod non contra- dicit theologia philosophiae, quia tantum loquitur de matrimonio, obedientia, castitate, liberalitate et aliis virtutibus. Sed longe «aliud est credere in io filium Dei, habere et expeetare vitam aeternam, quam esse castum, con- iugare, honeste vivere in mundo, liberalem, mansuetum, obedientem, benig- num esse et placidum.
Argumentum septimum. Philosophia Deo tribuit incomprehensibilia. Ergo tribuit ei etiam, quod 15 homo fieri possit.
9iöm. 1,20 Probo Rom. 1 : Sempiterna eius virtus.
siöm. i, ig ß. Si tribuit Deo infinita, tunc non est philosophia. Nam Paulus Rom. 1 dicit, quod Deus eis hoc manifestaverit. Alioquin enim nullus philosophus concedit neque Plato [fol. 404r] neque Cicero, quod possit incarnari, sed 20 nee quod hie mundus coeperit. Mundum autem habere suum cursum et ferri suo modo, et mentem esse dixerunt, quae tantam mundi machinam gubernaret. Alius quidam dixit: Non datur primus homo neque ultimus neque post quisquam revertitur. Sed Cicero et Plato eleganter disputant de immortalitate animae, sunt optimae cogitationes. Sed tarnen istis con- 25
li] et extra rationem et philosophiam. Philosophi concedunt Deo omnipoten- tiam extra se in rebus conditis.
^1 Est quidem innatum hominibus, non esse oeeidendum etc., sed quod ista deberent iustificare absque gratia, illa vero est blasphemia.
[VII] 30
[fol. 166"] [R.] Istud argumentum praecedit ex contradictione. Nos non dieimus, quod pugnet. Non enim pugnat philosophia cum hac parte theologiae, sed contra illam alteram pugnat.
Pugnant in philosophia, Deum esse infinitum et finitum. Philosophia tribuit Deo, quod non comprehendit. [fol. 166 b] Philosophia habet cognos- 35 eibilia saltem ex parte, theologia autem habet credibilia. Haec est diffe- rentia.
Tic Imputation über 3ot). 1, 11. 1 15
A] cessi- et confessis non sequitur. quuil philosophia oredat de iaoarnatione et quomodo aeternitas possit fieri tomporalitas, 'quae in infinitum sumitur. Cogitari ab homine haeo posaunt, seil credi nullo modo, ut ego possum cogitare multa, quae sunt extra captum meuin. Cogitare aliquis potest de
> verbo [fol. 4C4b] et de articalis Gdei omnibus, de aeterna vita et alia multa. Sed eoneludere, quod vera sint. ex Bese non potest, ut nee hoc, quod infini- tus possit fieri finitus ut homo. Nam si potuissent anteiligere, credidissent. In summa, supra dixi hoc sie: Philosophia habet visibilia, theologia vero invisibilia.
iü Octavum argumentum.
Quicquid consonat ad veritatem fidei, hoc probat veritatem fidei. At philosophiae veritas rationis est huiusmodi. Ergo philosophia probat veri- tatem. Vel sie: Quicquid pro nobis est, non est contra nos, ut Christus dicit: Qui non est mecura, contra me est. Sed philosophia non est contra matHj.n. so
is nos, sed pro nobis. Ergo philosophia est pro theologia et non contra.
R.. quod Christus ibi [fol. 405a] loquitur de spiritu et vera theologia. Qui nobiscum est, id est, in eadem fide. Tum hoc etiam concedimus, quod philosophia non sit contra, sed pro Christo, ut probat nostra G. propositio, quia omnes creaturae sunt pro Christo, ut sol, luna1, et non contra Christum,
»] » [VIIIJ
[fol.S6»] Contra 4. Quicquid consonat veritati, adiuvat eam. Philosophia consonat Evan- gelio. Ergo adiuvat.
Probo maiorem: Quicquid non est contra nos, pro nobis est. warf. 9,40
» R. Quicquid est pro nobis, scilicet in eadem fide. Omnia sunt pro
Christo et cooperantur eleeris in bonum, tarnen non sunt Evangelium.
c] [vni]
[fol. 166b] AUud. Quicquid consonat cum veritate fidei, hoc adiuvat veritatem fidei, quod 30 Christus dicit: Quicquid non contra nos, pro nobis est. swatr. 9. w
Sed philosophia, si non est contra, ergo est pro. R. Christus loquitur ibi de spiritu, qui nobiscum est in eadem fide, ille non pugnabit contra nos. Deinde concedimus, quod sit philosophia pro, sed inde non sequitur, quod sint idem; coelum, stellae inserviunt ecclesiae, äs sed non statim sunt idem.
31 sen veritas rationis am Rande
') Eier stehen nicht die Worte, sondern die astronomischen Zeichen für Sonne und Mond.
Iß Tic Disputation übet 3ot). I, 14. 1539.
A] quia omnia cooperantur piis in bonum, etiam ipse diabolus, mors, infernus. Sed inde tarnen nondum fit verum et in theologia et philosophia, sed manebunt diversa specie et re.
Argumentum 9. Contra solutionem datam.
Idem est verum in tbeologia et falsum in philosophia et contra. Ergo 5 philosophia et theologia sunt contraria et non sunt pro nobis, ut dixistis prima propositione.
R. Contrarietas debet fieri certa, ita et contradictoria. Sed album et nigrum sunt contraria in eodem homine, non in ffol. 40.r)b] diversis. Deus et homo sunt propositiones, non sunt eadem apud ethnicos. In philosophia l0 est alia et in theologia etiam est alia. Quare contrarietas debet fieri et esse in eodem genere et in eadem propositione. Deus est homo. In philo- sophia est falsa, quod sit Deus et homo. Ideo in creatura ita longissime separamus has sphaeras, ut philosophus dicit. Si quis temperans fuerit et studet coram hominibus honeste vivere, non est contra Christum. Tarnen ,5 oportet, ut arbor sit bona, antequam educat bonos fruetus. Ita persona
B] [IX]
[fol. 86 a] Vitus Amerbachius.1
Verum et falsum inter se sunt contraria. Ergo philosophia et theo- logia pugnant inter se, quia vos dicitis: Aliud verum in theologia, aliud 2,> in philosophia.
[R.] Contraria debent esse circa idem, in eodem ordine.
Deus homo et Deus non homo sunt contraria non in eodem ordine.
Sorbona hie aequivocat vocabulum homo.
[X] [fol. 86 aJ Contra 16. Pater in divinis generat. Pater est essentia. Ergo essentia generat.
C] [IX]
[fol. 166 b] Aliud Decani.1 30
Falsum et verum sunt contraria. Sed in philosophia verum falsum est in theologia. Ergo sunt contraria.
R. Contrarium debet esse circa vel in eodem genere idem. Deus et homo sunt 2 propositiones, in philosophia falsum, in theologia verum. Si essent ambae in theologia, tum consisteret argumentum. 3:1
') Veit Amerbach war im Wintersemester 153819 Dekan der Artisten fukultät. Über ihn : Theo!. Stuä. u. Krit. 26 (1853) 8.31; ÄVg. Dtsch. Biogr. 1, 398; U. A. Tisclir. 5 Hr. 5666.
Ei« 2i8putntion übet 3ol). 1. !*• 1589. 17
AI Deo placita cat, antequam Opera pia, bona, honesta faciat, propter Christi meritam et obedientiam. Itaqne resiBtendnm est barbaris, qui aequivoca faciunt omnia, ai quid [fol. 4oi;aj videtur impingere in fidem. Sed nos debe- mus in verbo manere et loqui. Ego capio hominem dupliciter, uno modo
j pro substantia corporali per sc subsistente, alio modo pro persona divina sustentante humanitatem. Est hoc, quaeso, theologiam et philosophiam conciliare, cum distinguis, imo hoc ipso, quod univoca distinguifices?
Decimum argumentum. Ubi praemissae sunt verae, ibi etiam conclusio est vera. Sed in vestro io syllogismo expositiones non sunt verae. Ergo nee conclusio. Quare sequitur, conclusionem esse t'al.-ain. Si conclusio est vera, tunc Syllogismus est verus iuxta regulam: Quae una et eadem sunt aequalia, inter se sunt aequalia, sie: Pater in divinis generat. Pater est essentia divina. Ergo [fol. 40Cb] essentia divina generat. i5 Probate, verum esse conclusionem.
Opp. Sic probo: Deum de Deo, lumen de lumine. [R.] Magister sententiarum traetat hoc, quomodo haec generatio fiat, contra quem scripsit abbasloachim; disputavit eum constituere contra aeter- nitatem et trinitatem. Hie papa vestigatione monachorum determinavit so contra abbatem et danmatam sententiam magistri. Res ea est agitata magnis pugnis Parrhisiis, et conclusit papa, quod essentia divina non generat. Tandem autem coneurrentibus multis doctoribus determinavenint, scripturam quidem concedere essentiam divinam generare, sed essentiam idem non probare,
H] Consequentiam veram esse probo ex symbolo: Deum [fol. 86b] de Deo,
-5 lumen de lumine. Ergo Deus generat Deum.
R. Dicimus consequentiam falsam, quia essentia significat totam trini- tatem. Tarn si dicas: Essentia generat, nihil esset quam: Trinitas generat
Cl Nos dicimus: Deus est homo, quod sit simplex propositio, non duplex,
ut Sorbona fecit. Nos damnamus eam. Omnis [fol. 167 Bj homo est crea-
;<o tura, haec est simplex propositio, haec est vera in philosophia, sed in theo- logia est falsa, quod probatur in minore, id est, Christus est homo.
Sorbona cogit nos facere omnia vocabula ambigua. Huic est resistendum. Non admittendum, ut conciliet in hac propositione theologiam et philo- sophiam, id est, Deus est homo, cum distinguitur inter hominem et hominem.
35 Univocus autem facit idem, non aequivocator, ille enim aequivocat, et in eo, cum aequivocant, divedificant.
Sut^erä QBette. XXXIX, 2 2
lg Jic Imputation übet 3ot). 1, 14. 1539.
A] et nescio, quae praeterea sine scriptum concluserunt.1 Sed [fol. 407 a] nostra theologia non debet pendere neque a papa neque ab istis doctoribus, et etiamsi hoc excutit Sorbona, tarnen neque hodie seit, qui maxime tenen- dum sit. Sed nos concludendo dieimus, quod essentia significet totam trini- tatem er maiestatem Dei. Si igitur diceremus id, sequeretur etiam esse s duos deos, quasi una trinitas generaret tertiam trinitatem. Itaque con- gruentius est dicere et propter theologicam professionem tutius et melius, videlicet, quod pater generat, quam quod essentia generat vel trinitas, ne intelligas personalem aliquam essentiam, sed communem tribus personis divinitatis, et quod unus sit Deus in essentia et trinitas in personis. [fol. io 407b] Nos non damnamus formulas, dieimus, quod pulchre sequeretur non ex vitio syllogismi, sed ex magnitudine materiae.
Undecimum argumentum. i'xfiitfa'n Vestra propositio 14: Mulier in ecclesia taceat, est contra scripturam.
Ergo non est ferenda. u
i.s»ojc2i,io Antecedens probatur ex Genesi "21, ubi Sarah admonet et docet Abra- ham, ut eiieiat filium, et facit.
R. Mandatum speciale non tollit universale, praeterquam quod est locata Sarah in privata ecclesia, quod et approbante Spiritu saneto idem i.2);ojca7,6Gen. 27 de Rebecca dicitur. Mulier debet loqui de domesticis et domo. ,u Sed transeamus ista.
B] [XI]
Contra 14.
Mulier in Ecclesia taceat.
Opponitur exemplum sacrae. Ergo etc. 25
R. Est singulare exemplum.
[XI a] Contra 8. Saxo.2 Proprietas non reiieienda. Reiicere artes praesertim organicas est reiieere proprietatem. Ergo. 30
C] [X] _
Alia argumenti solutio. Essentia divina significat totam trinitatem. Iam si concederemus, essentiam divinam generare, simile esset, quod trinitas generet.
[Opp.] Propter hanc consequentiam negamus syllogismum 16. 35
') Conc. Lateranense IV 1215 cap. 2; vgl. Mansi XXII, 882/7"., E. Benzinger, Enchi- ridion symbolorum (11. Aufl. 1921 S. 190 ff.) 431—33; J. G. V. Engelhardt, Kirchengeschichtl. Abhandlungen 1832, S. 205 ff.; Petr. Lombardus, Sententiarum Üb. 1, dist.V 1, 3; H. De- nifle in Arcli. für Lit. u. Kirchengesch. d. Mittelalters 1, 1885, 136ff. 2) Johannes Saxo aus Eatstädt in Holstein. Vgl Enders 11, 116 Anm. 7 und 14, 29 Anm. 2; U. A. Tischr. 5 Nr. 5391 (s. auch Register).
£i( Imputation übet 3o^. 1, 14. 1539. 19
A] Argumentum 12.
Proprietas in scriptum est observanda. [fol. 408»] Sed proprietas exigit,
ut intelligator, ISyos esse patris cogitationem, id est, propositionem aut
personam. Hoc est, significat tantum rationes in Deo cogitante. Ergo ;. proprietas haee retinenda est. Argumentum hoc est: An proprietas retinenda
est neonei
R. Quod non, quia vox philosophica in theologia plane fit nova, ut
homo in philosophia est persona subsistens, sed in theologia est quaedam
divinitas in Christo. Ergo haec est proprietas verbi. Item in beata vir- io gine matre. Mater aliud est in philosophia, quam in hac propositione de
virgine Maria. Quod loyo^ sit persona, satis comprobant multi loci scrip-
turae. qui tribuunt X6yq> divinitatem.
B) [XII]
Aliud ex Samosateno.1 is Proprietas verborum est retinenda. Yerbum proprio significat non
personam, sed cogitationem. Ergo etc.
R. Verbum est nova et alia vox in theologia et significat divinam personam. Non significat verbum. Caro factum est, id est, promissio Dei est impleta. Haec eius interpretatio est violenta.
m [XII»]
[fol. 87»] H. Lunaburgensis 2 contra 9. Eadem esse potest forma syllogismi philosophici et theologici. Ergo dialectica non est reiicienda.
R. Sed conclusio non ex aequo tenet. Quicquid ex vero sequitur, si est verum .in philosophia. Sed non quicquid ex vero sequitur in philo- sophia, est verum in theologia, ut: Xulla imago est substantia. Christus est imago Dei. Ergo non est substantia. R. Maior est neganda, quae in philosophia est vera rationi.
CJ [XII]
30 [fol. 167"] [R.] P. Samosatenus l primus extitit negator Christi divini-
tatis. Homo quando est in philosophia, significat substantiam, in theologia
in Christo etiam significat substantiam existentem, sed ita, quae sit simul Deus.
Mater in philosophia significat mulierem impuram, in theologia mater
Christi significat puram et virginem. Et sie vocabula usitata philosophiae
ji fiunt nova.
') Vgl. F. Loofs, Paulus von Samosata (Texte und Untersuchungen 44, 5) 1924, S. 203(f. *) Über ihn s. unten die Doktordisputation des Heinrich Schmedenstede ro» Lüneburg (7. Juli li>42).
2*
20 3Me Simulation über 3ot>. 1, 14. 1539.
A] Argumentum 13.
In Deo nihil est caducuni neque accidens. [fol. 408 b] Qui dicunt, Deum esse patrem et filium, tribuunt Deo accidens. Ergo vos ponitis accidentia in Deo.
R. Augustinus ait: Omnia, quae sunt in Deo. sunt substantialia, etiam, t. quae nobis sunt accidentia, ut loqui, sperare, intelligentia Dei est sub- stantia.1 Ita quod apud philosophos est accidens, apud Deum est sub- stantia.
Argumentum 14.
Quicquid fuit ante creaturas, non est natum. Christus fuit ante crea- io turas. Ergo Chi'istus non est natus homo.
R. Est bona forma, sed conclusio falsa. Praemissae sunt verae, sed tarnen maior distinguenda est. In philosophia est, non in theologia.
Argumentum 15.
Si filius esset eiusdem substantiae et potenriae cum Deo, non diceret 15 1 s*«-is.8Jf. scriptura, ei omnia a patre subiici. Christo autem subiiciuntur [fol. 409 »] omnia a patre. Ergo Christus non est eiusdem substantiae et potentiae cum patre.
R. Ostendistis saepe et dixistis de communicatione idiomatum, et illud est observandum diligenter. Hoc enim tribuitur proprium utriusque naturae 20 iam [?] in Christo persona. Etsi enim idem sit cum patre, tarnen, quia est incarnatus, passus, crucifixus pro nobis, subiecta sunt ei a patre omnia. Persona enim est Deus et homo, in quantum Deus, non est passus, quia
C] Ioannes cum inquit: Verbum caro factum est, significat actum [fol. 167b] primum, non actum secundum. 2s
[XIVj
[fol. 167 b] Id quod fuit ante creaturas, non est natum post creaturas. Sed Chi'istus fuit ante etc. Ergo.
[R.] Hie Syllogismus bonus in philosophia, sed non in theologia.
[XV] [fol. 167 b] Christi persona est Deus et homo, passus est quod ad huma- nitatem, sed quod una fuit persona, dicitur Christus passus, Christus ascendit, Sofi n.12 aeeipit regnum, licet aritea sit rex, — omnia subiecisti — cum tarnen omnia antea habuerit. Haec omnia dieuntur propter communicationem idio- matum. 35
') Augustinus, De trinitate (Opera VIII) lib. Y, c. 4 und 5 (Migne Patrol. lat. 42, S. 913f).
Die Disputation übet Jot) 1, II. i 21
A] Deus non est passibilis, in quantum autem homo, patitur. Seil tarnen quia una persona Deua et homo non possini separari, coginmr dicere, quod Christus venia Heus ei venu homo passus sit pro nobis, et dicitur tota persona pro nobis mortua. Sic enim in symbolo dicitur: Ascendit in
^ cocluni. Item Paulus: Constituit [fol.409b] eum ad dextram. Tpse filius npn. i, 12 Dei ab aeterno patre natu*, el qui filius rinn patre, qui descendit, opor- tuit, eum rursus ascendere. Hae duae uaturae in Christo non debent separari, sed muri, qaantum possunt, quod filius Dei Deus sit passus, (Tiicifixus, mortuus et quod resurrexit. Sic Paulus ait, dominum gloriaei.»»
io nunquam cruoifixissent. Sed haec non sunt philosophica. @§ fjeijjt oredo, non intelligo in Deo.
[XV] Quaero, utrum verbum ubique significat personam? R. Verbum habet. Dabat enim res gestas pro tempore. Videamus «ut. a. is
i! verbum. rem.1 Sed ubi non eircumstantiac tantae sunt, ut possis rem intelligere. ut hie, quod verbum esset et quod sit vere Deus, neque est illud. Dabat significat intra verbum [fol. 410a] prolatum, non intra cogni- tionem, sed quod ipse protulerit ab initio. quod fuit idem cum patre in eadem substantia (?). Samosatenus non facit verbum prolatum, sed rema-
:o nens, quod est falsum. Nos non sie. Sed quod fuit ab initio cum patre, et suo tempore sit formatum caro. Ariani dicebant, esse quidem prola- tum, sed tarnen non mansisse eandem substantiam cum patre vere et natura Deum. Ipsi tantum loquebantur de verbo ut nomine, quod etiam non est verum.
S5 Argumentum 16.
Distinctio unitatis et ternarii est in theologia. Sed in philosophia est talis distinctio. Ergo in theologia est quaedam necessaria philosophia mathematica.
C] [XV *J
[fol. 167b] Aliud. Videamus verbum hoc, Lucae 2, non significat personam, sed remsur.a, « gestam.1 Ubi autem circumstantiae tantum sunt, ut non possit res gesta intelligi, ibi aliud est verbum, id est, substantia divina. Deus enim in aeternitate genuit, protulit et effudit verbum, quod tarnen mansit in eadem 35 substantia.
[XVI] [fol. 167 b] D. Ionas contra 4. Distinctio unitatis et trinitatis est necessaria. In divinis illa est neces- saria. Ergo quaedam philosophia necessaria est in theologia.
10 nunquam] cum Monac. 940 ') Zitat nach der Vulgata.
22 $tc Sisputation über 3of). 1- 14- 1539.
A] R. Mathematica est inimicissima [fol. 410 b] omnino theologiae, quia
nulla est pars philosophiae, quae tarn pugnat contra theologiam. Exempli gratia: Mathematicus dieit, quod unum non possit esse duo, et tria non unuin, ut in articulo de trinitate. Item in sacramento altaris. Panem corpus esse et vinum sanguinem Christi, non credit mathematicus. Dici- 5 mus igitur, quod mathematica debet manere in sua sphaera et loco. Dis- putare de unitate et numeris suis nihil ad nos, quia ipsa non potest con- cedere, quod trinitas sit unitas. Nihilominus verum, longe aliud esse tri- nitatem et unitatem in Deo. Etsi in natura non est verum, tarnen in Deo potest esse verum, et est. io
Argumentum 17.
3at.i,i7 Iacob dicit, quod apud Deum non sit transmutatio.1 [fol.4lla] Christus est mutatus, id est, factus homo. Ergo Christus non est natura Deus.
R. ut supra. In Deo nullum est aeeidens. Esse, vivere, sperare, intelligere sunt substantialia, non aeeidentia, ut in homine. u
Argumentum 18.
Nullum visibile est Deus. Christus videtur. Ergo Christus non est Deus.
B] [XVI]
[fol. 87»] Doctor Ionas. 20
Distinctio unitatis et ternarii est in divinis necessaria. Sed illa est philosophica. Ergo quaedam philosophia est necessaria in theologia.
R. Longe alia trinitas est in theologia. quam in mathematica aeeipitur.
[XVIII] 25
[fol. 87 a] Nullum visibile est Deus. Christus est visus. Ergo. »305. «12 Maiorem probo: Deum nemo vidit unquam.1 [R.] Christus est visibilis, quod homo verus.
C] R. Maxime est necessarium dicere, in theologia esse trinitatem, sed
mathematica pugnat cum theologia, licet pugnare non videatur: Tria non 30 possunt esse [fol. 168 a] unum. Haec est certissima demonstratio, sed extra theologiam. Illa debet ire in sua sphaera et disputare de unitate et tri-
') Zitat nach der Vidgata.
Sic Disputation Uta >l). 1,14. I
A] K. Sunt syllogiBmi boni in dialeotioa, in thcologia non. NainChri-
«■st visibilis et invisibilis pro proprietate naturarum. In hac vero persona Christi est nnitaa. ttaque Christus est visibilis et invisibilis. Homo Christus est persona una, quia virgo est mater filii Dei passi, orueifixi. Quare? ">uia sunt duao natorae in eo inseparabiles.
[fol. 4llb] Argumentum 19. Utrum illnd verbum reote etiam dicatur consubstantiale patri, con- Bubstantiale in nohis? Graeci dixerunt öfioovalag, Latini voeant unius et ciusdem personae. Ergo existimo : 6/ioovotas divinae est. est eadem essentia >o divina, qualis eadem etiam esset nobiscum in humanitate.
EL Id non seqnitur necessario. Sicut omnia alia sunt similia et eadem in summa natura, sie sumus filii patris in Christo, non ut sit una cum patre. sed sumus filii adoptionis propter Christum. Una eademque deitas,
B] [XIX]
l» D. Cruciger.
Christus consubstantialis patri et nobis. Quaeritur, [fol. 87 b] an eodem modo consubstantialis? Graeci dixerunt patris esse öfwovmov. Latini dixerunt consubstantialem, id est, eiusdem substantiae. Haec videntur discrepare, sicut Christus est verus Deus in trinitate, ita verus est homo.
v] ao nitate in suo modo, non in theologiam ineurrere. lila creata trinitas et unitas est alia trinitas, quam quae comprehendatur ab arithmetica.
txvinj
[fol. 168 a] Aliud. Nullum visibile corporaliter est Deus. Sed Christum viderunt apostoli. sä Ergo non est Deus.
R. Proprietät utriusque naturae facit unum Christum et fit utraque propositio vera. Christus visibilis et non visibilis, Ioannes inquit: Vidimus^gp^'i,! verbum.1 Maria est mater filii Dei, est mater verbi Dei.
[XIX] 30 [fol. 168 a] Vere dictum, Christus consubstantialis patri seeundum divini-
tatem et consubstantialis seeundum humanitatem nobis. Generans diffundit substantiam suam divimtatis in filium, et tarnen manet in eo divinitas tota ita. ut filius sit imago Dei perfecta.
*) Zitat nach der Vulgata.
24 £k SDiäputation über $o\). 1, 14. 15o9.
A] quae in Christo tantum est. in divinitate est 6/ioovoin talis, quod sunt eius- dem substantiac, id est, sicut Christus est verus Deus in genere divinitatis, ita pater etiam est verus Deus in genere divinitatis. Sic est etiam Christus verus homo ut nos et partieeps [fol. 412 a] nostrae naturae. Hoc nos urge- mus, ne nos faciamus fictitium Deum ex Christo, sed verum Deum natura 5 vere et naturalem hominem, ut tu et nos. Alioqui nihil nobis prodesset, ut saepe diximus.
Si est öfwovaia personarum, quomodo igitur pater generat filium?
Hoc est in summa: Pater generans transfundit suam substantiam in divinitate in filium. Sic pater et filius et Spiritus sanetus sunt tres distinetae 10 personae, et tarnen revera una essentia. Credi haec possunt, sed intelligi a ratione humana haec nunquam poterunt. Sed dico, quod pater manens idem Deus profundit suam divinitatem in filium ita, ut filius sit plena et perfecta imago et character patris. Nos non possumus nos sie perfundere in aliam personam, ut ea [fol. 41 2 b] ipsa imago seu persona sit idem, quod xs nos sumus. Referre possunt imagines nostras facies, ut videmus in statuis, sed illud idem esse, quod hos sumus, non possunt, quod tarnen ibi factum est. Sed credi haec debent.
Argumentum vicesimum.
Dialectica est instrumentmn divinitus datum, inquirendae veritatis gratia. 20 Ergo etiam in theologia.
Probo consequentiam, quia dialectica est ars artium, scientia scien- tiarum in omnibus professionibus.
R. Non ut domina, sed ut ancilla et serva et pulcherrima ministra, quae docet definire et dividere. Sed usque ad theologiam. In qua, si 25 cessat dialectica, iacet et haec ancilla.
Argumentum 21. Omne genitum est creatura. Christus est genitus. Ergo est creatura. <Bl. 2, 7 Probo minorem [fol. 413 a] psalmo 2: Ego hodie genui te.1
B] [XIX al
[fol. 87 b] Contra 4.
Quicquid dietatur a Deo, est verum in theologia. Philosophia dietatur a Deo. Ergo est vera in theologia.
R. Maior est vera in theologia approbante, alias secus- est.
C] [XX]
[fol. 168Ä] Dialectica est indagatrix veritatis in omni professione, sed in theologia sit ancilla et serva.
l) Zitat nach der Yulgata.
Disputation über 3ol). 1, 14. i 25
A) i;. Christus habel duplicem naturam. el Beoundum lianc et alteram
uatus est sine tempore, oontra tempus el ante tempora. Psalmus loquitur do aeterna generatione, quod a patre ab aeterno sit genitus.
Argumentum '2'2. s Filius Deä dioitur sapientia el virtus Dei. Atverbum caro factum non i. *«. i, «
dioitur sapientia nec virtus l>ei. Ergo verbum caro factum non est sapien- tia et virtus Dei.
Probo maiorem: Paulus dieit: Qui nobis est factu- sapientia. i.«ot.i,w
R. Imo factus est peccatum pro nobis. Possumus enim dicere: Christus a. stot. s. 21 10 sapientia Dei aut, quomodo velis, incarnata est et facta.
Argumentum 23. Christus dicit: Sermo, quem audivistis, [fol. 413 b] non est meus. Ergooof». u, 21 pater habet aliud verbum in sese et intrinsecus, quam est ipse Christus. R. Christus refert omnia sua in patrem, etiam divinitatem, ut nos ad u sese vocet et doceat, ut non quaeramus patrem sine aur extra se. Imo
quod magis est. alibi inquit: Doctrina mea non est mea, non est tamquam 30t). 7, ie a se ipso, sed tamquam a patre aeeepta. Et bene notandum est et maxime observandum, quod extra Christum non est Dcus alius. Ideo vult pater ipsum filium audiri, et sunt pulcherrimae sententiae in Iohanne, in Paulo jo ad Ephesios.
BJ [XXIII!
[fol. 87 b[ Contra 2. Sermo. quem audistis, non est meus. sed patris. Igitur pater aliud 3»S. 1«. 2* verbum interius, et per consequens, verbum non est factum caro. 25 R. Christus in se omnia refert. quac in patre, et refert omnia ad
patrem. Qui vult audirc Deum, audiat Christum, est distinetio officii, non
personae.
[fol.'_88»] Aliud.1 Doctrina mea non est mea. Ergo. so R. Non est sua, tamquam a se, sed sua tamquam a patre. 3°i). i, »6
C] [XXIII]
[fol. 168a] Christus omnia refert ad patrem, quod divinitatem non habet a se ipso, sed a patre, igitur dicit: Doctrina mea non est mea, id est. non 3<* 1. i« est mea tamquam a me ipso, sed a patre [fol. 168b] aeeepta.
35 Non audis me tamquam a me ipso, sed a patre aeeeptam.
') Dieser Teil w» Arn. XXIII steht in Cod. Heimst. 773 fol. SS» hinter dem Argument [XXVC] als besonderes Argument.
2(j 2>ie ®i3putation über 3Jo<). 1, 11. 1539
A] Argumentum 24.
[fol. U4a] Paulus dicit, potentiam Dei esse etiam a philosophis intellec- SRöm. i.io tarn, Rom. 1. Ergo idem est verum in theologia, quod in philosophia.
R. Sententia legalis est utcumque nota philosophis. Sed promissiones sunt theologiae, vel Evangelium non est notum ulli creaturae, quia est myste- 5 rium absconditum mundo.
Argumentum 25. Quicunque tollit rationem syllogizandi, concedit occasionem haereticis interpretandi pro libidine. Vos haec facitis. Ergo facitis occasionem haere- ticos esse. io
R. Imo haeretici magis, qui hoc peccarunt, qui irruerunt hac forma syllogistica in theologiam, per rationem omnia conciliare et concludere syllo- gizando contra scripturam sinunt.1 Nam hac [fol. 414b] forma et ratione confisi intulerunt multas molestias et vitiosas consequentias in scripturam i. Soc 14,31 etiam reclamente aliquando aperto textu. Sic itaque dicimus: Taceat mulier is in Ecclesia. Produc aliquid ex scriptum, quod dictum est: Hunc audite, sive aliquid, quod delectat suos auditores omnes, sed eo usque, donec stat et pugnat non contra scripturam.
Argumentum 26. Quod non impium est, \alet pro confirmandis articulis fidei. Ratio non 20 est impia. Ergo ratio valet ad confirmandos articulos fidei.
Bl [XXV]
[fol. 87 b] Contra lb' et reliquas. Quivis Syllogismus, in quo non est vitium formae aut materiae, est bonus. lsti syllogismi sunt tales. Ergo etc. 2ä
Contra 4.2 Pugnantia sunt non nisi in eodem subiecto.
[XXV aJ [fol. 88a] Philosophia et theologia habent diversum subiectum. Ergo non pugnant inter se. 3Ü
R. Sunt diversa, non contraria.
v) [XXV]
[fol. 168b] Sapientia legalis est uteunque nota rationi, sed Evangelium nullo modo seu promissionalis.3
l) sinunt oder suinunt (?). Dreivs las: saepe (sie?). 2) Kein neues Argument,
sondern das responsum. Vgl. Arg. XX VII*. ') In der Handschrift (Cod. Heimst. 773 fol. 68b) schiebt sich unser Arg. [XXIX*] hier ein.
Dil Disputation übet 3olj. I, II. I 127
a] Minorem probo, quia nulla ereatura est impia, igitur aec ratio est
impia. Si ratio est pia, ergo et philosophia, quae est ratio huinaiia.
K. Nun [fol. 416*] est impiuni, qaod gentes cognoverunt Peum, seil
distingcnduni est vocabulum pium. Sunt pii in theologia et sunt pü in
.■. philosophia. Haeo pia est in matrem, patrem. Sie in lege Mo.-i sunt pii.
Nos autem habemus excellentiorem theologiam, quac loquitur aliter de
pietate.
Argumentum 27. Philosophia est sapientia. Sapientia est mens et intelligentia. Mens 10 et intelligentia inquirit causas rerum. Per causas rerum venimus ad cogni- tionem veram. Ergo philosophia inquirit hoc: Verbum caro factum est. M. L. Quicquid inquirit cogitationes et causas rerum. potest intelli- gere hoc: Yerbum caro factum est. Philosophia inquirit causas rerum. Ergo inquirit etiam hoc: Verbum caro factum est.
B] u [XXV]
[fol. 88"] M. Battus.1 Philosophia est paedagogia ad Christum. Ergo non diversatur.
[XXV] Contra. N [fol. 88a] Quicquid assumit humanam naturam, non est ereatura. Verbum
assumit. Ergo id. quod fit caro. non est ereatura.
Maior probatur, quod ereatura fit a Deo ereatura. [R.] Assumens vero non fit ab alio. Ergo falsa est maior. Quicquid factum est, est ereatura.
M [XXVIIJ
[fol. 88»] Aliud. Quicquid inquirit cognitionem et causas rerum, inquirit verbum Dei. Philosophia inquirit cognitionem et causas. Ergo inquirit verbum Dei. R. Est subtile argumentum.
(.] so [fol. 168b] Contraria non sunt in eodem. Philosophiae et theologiae
est idem subiectum, id est, humanus animus. Ergo non sunt contrariae. R. Verum est, concedo, sed sunt diversae.
[XXV] [fol. 168 b] Philosophia deducit ad Christum. Ergo non diversatur, quia 35 paedagogia deducit ad Christum.
') Wer mag gemeint sein?
28 Die Imputation übet 3ot). 1, 14. 1539.
A] R. Ex particularibus [fol. 4ir>b] nihil scquitur. Concedirnus, quod mul-
tarum rerum. sod non omniuni, neque etiam in bis, etiamsi philosophia tribuit ei vam, postca tarnen non tribuit ei fieri caro, ut supra diximus.
Argumentum 28. i.aoi. 15.50 Caro et sanguis non possident regnum Dei. Christus possidet regnum 5 Dei. Ergo Christus non est caro.
R. ad maiorem: Nulla caro, id est, nata ex muliere et peccato originis.
Christus non est talis caro. Caro enim suraitur pro ipsis vitiis lascivis. Talis
Job i2,25 non est Christus. De hac enim dicit: Qui odit carnem suam, habebit vitam.
Sed aequivocatio est erroris mater. 10
Argumentum 29.
Gignere aliud est verum in theologia et [fol. -U6a] philosophia. Ergo tides est vera in theologia et .philosophia.
R. Primum physice concedo totum, ersi philosophi negant, ex nihilo aliquid fieri. Theologia sobrie loquitur: Pater est alius, non aliud, sie filius a est alius, non aliud, sed alia substantia. In genere masculino loquendum est, non in genere neutro, ad magistrum sententiarum libro primo distinc-
ß] [XXVII*]
Probo1: Omnis Syllogismus, ubi non est mala forma nee mala materia, est verus. Syllogismus, quiequid inquirit, non est malus in forma et mate- 20 ria. Ergo.
R. Pugnantia et diversa non [fol. 8Sb] sunt in eodem subiecto.
[XXVIII] [fol. 88 b] Aliud. l.Sor. 15,50 Caro non possidet regnum Dei. Christus possidet regnum Dei. Ergo 25 Christus non est caro.
R. Caro significat ibi in Paulo coneupiscentiam. Est aequivocatio. Omnis aequivocatio mater errorum.2
C] Deus non generat aliquid, sed aliquem et alium, si per omnia similem,
et consubstantiales. Philosophi Platonici suffurati sunt multum patribus et evangelio Ioannis, ut dicit Augustinus, se invenisse omnia fere in Piatone, [fol. 169a] quod in primo capite Ioannis.3 Ista ergo, quae dieunt philosophi
') Das Folgende ist ein neues Argument, und zwar eine Dublette zu [XXV]. l) Hier bricht Cod. Heimst. 77:i fol 88* (Rel. B) ab. ') Augustinus Confess. (Opera I) l. VII, c. IX (Migne, P. lat. 32 S. 740f.).
2)if Süpiitntion üb« 3ol). 1, 14. 1589. 29
A| tione quarta.1 Solvitur autem hie : Generatio in divinis est alia et est alia in |>lülosuphia neque inter neutra utruin.
Argumentum tricesimum.
De trinitate non est disputaiuluin. Vos dißputatia de ca. Ergo peceatis. » Maior probatur ex decretis.
R. Non est disputanduin hominibus otiosis, ut totius Romanae curiae, qui nihil horum intelligunt, et melius fuisset concedere sobriam iuquisitionem tiinitatis ex theologia, [fol. 416b] quam ita delere articulum iustificationis. Papa plus obfuit illo suo mandato, quam profuit, et obruit totam scripturam, iu quod solum speetavit sathan. Certe diabolus opponit sc nobis, et nos, cum audivimus rem traetare, venimus exercitatiores ad rem, et melius et rectius inquirimus scripturas, quibus fides nostra possit confirmari et nos conservare in fide. Contemnimus etiam vanas opiniones et dieimus: Iam dudum illa audivi et sunt nota mihi et facilia. Nam sie semper diabolus suscitat suos.
15 Argumentum 31.
Christus est creatus. Ergo non est Deus.
R. In philosophia est verum. Ariani fecerunt magnum negotium patribus illo dicto Ecclesiast. 24 [fol.417a] de sapientia: Dominus creavit me ab initio.2sprct>. 24,12 Hoc urserunt Ariani. Verbum creavit non est hebraeum. Sic male canitur ■-" in piosa facta. Matris [?] natus est, creator creatus est, non est bona, nee debet cani. Credo, aliquem pastorem simplicem sie potuisse.
C] de istis rebus ecclesiasticis, sunt surrepta, ut Platonicus ille tradit fcrinitatem rerum, 1. opificem, 2. ideam seu exemplar 3. et misericordiam, sed com- miscuerunt rationes philosophicas et falsificarunt.
5i [XXIX8]
[fol. 168 b] Qui vult disputare, videat ad minimum, ut sit alterutra praemissarum rationalis [?] et affirmativa, ut alterutram contradictionem necesse est esse veram. te esse asinum exempli causa [?]. Ergo est verum.
R. Ex puris particularibus nihil sequitur. Debebat poni omnium 30 contradictionum ....
Creatura significat id, quod non est essentia aut persona divina in philo- sophia. Igitur novum fit vocabulum in theologia, ut significet suppositantem personam.
') Petr. Lombard'tt. SentenÜarwn Hb. 1, dist. 4, D. "-) Zitat nach der Vidgata.
30 $K TiSputation übet 3ot|. 1, 14. 1539.
A] Argumentum 32.
Substantia et essentia sunt idem. Tres sunt substantiae. Ergo tres sunt essentiae.
R. Latini persona, Graeci imöcnaai utrique volebant significare, non esse unam personam, sed tres personas distinctas, subsistentes, et non unam personam, qucmadmodum volebat Sabellius. Sed sunt tres distinctae diversae personae, et dicas aliud et non aliud.
C] [XXXII]
[fol. 169a] Substantia et essentia sunt idem. Ergo tres sunt substantiae. Ergo tres essentiae et non una. I0
R. Latini personam, Graeci hypostasin dicunt. Sunt autem tres sub- sistentes personae, una autem divinitas. Maior est vera. Tres diversae subsistentes personae, una autem divinitas, sed illa humana ratione iudicari nequiunt.
Hie est usus huius disputationis, quod non liceat in articulis fidei mysticis « pugnare rationibus philosopbicis, sed nude adhaerendum sit verbo et veri- tati bibliae, quodque non valeat rationis iudicium in fide verbo contrarium, sed illa se submittere et subiicere in obsequium Christi debeat; 2. hominem, carnem etc. fieri nova vocabula, quando ref'eruntur ad Christum.
Anhang.
[Cod. Heimst. 773 folJ 161 a] Contra 10 et 11. 20
Quae bona et probabili consequentia ducuntur, approbante etiam scrip- tura, non sunt simpliciter neganda. Deum hominem esse, ergo animal rationale, sensitivum, animatum, corpus, id est, substantia creata, ducitur bona et probabili consequentia, etiam approbante scriptura. Ergo non est negandum simpliciter. 25
[fol. 161 b] Probo minorem: Ista enim consequentia nihil omnino habet
incommodi, si modo dextre, ut debet, intelligatur de humanitate Christi.
Scriptura enim Christo, in quantum est homo, non adimit ista praedicata,
id est, quod sit animal, habeat rationem, sensus, animam et substantiam
*i)ii. 2,7creatam. Dicit enim scriptura Phil. 2: Forma servi assumpta in similitu-
l.xim.s.sdine hominum constitutus et figura repertus ut homo. I. Tim. 2: Unus
%\. «,3Conciliator hominum, homo Iesus Christus. Ps. 45: Speciosus forma prae
filiis hominum.
30
Die Disputation über 3o(). 1, II 1589. 31
Aliud contra easdem.
Yostrae 10. et II. positiones detrahunf contra autoritatem seripturae humanitatem Christo. Ergo damnandae haeresis.
Antecedens probo: De quo negatur defmitio, de eodem negatur defini-
• tum. Scd lue de Christo negatur defmitio, iil es!, quod sit animal rationale,
sensitivuni. animatum corpus, substantia. itl est, creata. Ergo de eodem
negatur etiam definitum, id est, homo. Nam homo nihil aliud est, quam etc.
Aliud contra totam disputationem.
Qua re cognoscitur Deus, non est damnanda. Ratione hominis cog-
io noscitur Deus. Ergo vos male facitis, qui damnatis cam.
Minorem probo ex Paulo ad Ro. 1 : Palam fit [fol. 162a] enim ira Dei adversus omnem impietatem et iniustitiam hominum, quod veritatem in iniustitiam detinent propterea, quod id, quod in Deo cognosci potest, mani- festum est in illis. Deus enim Ulis patefecit. Item: Sunt inexcusabilesMöm.i.isf.
is propterea, quod cum Deum cognoverint, non ut Deum glorificaverunt nequeatäm. i.-'of. grati fuerunt.
Hie videtur Paulus innuere. placuisse Deo istam ethnicorum de Deo inquisitionem et cognitionem, nee damnare eos ideo, quod Deum cognoverint in creaturis et operibus etc. Sed quia non glorificarunt nee grati fuerunt
*> Deo, ideo tradidisse eos in reprobam mentem. Non igitur damnat Deus istam cognitionem naturae de Deo nee damnat dietamen illud reetae rati- onis, sed potius negligentiam. contemptum gloriae Dei et ingratitudinem. Ilinc concluditur, non esse pbilosophiam et rationis dialecticam reiieiendam in christianismo. E regione vero vos male docetis exeludendam rationem
25 ab articulis fidei.
Aliud contra 26. 24. 23. 22.
Et forma et materia in istis 2 syllogismis est bona tum in philosophia, tum maxime in theologia. Ergo male et inconsiderate reprehenduntur.
Antecedens probo : Christus enim, in quantum est homo, est creatura. 30 Non enim habuit humanitatem a prineipio, sed [fol. 162 b] creatus, factus et compararus est in utero virginis Mariae, natus est ex ea, non per eam, ut Sabellius somniavit. Cum enim Christus est homo, ut scriptura plurimis in locis testatur, et homo creatura Dei est, necesse est, Christum, quatenus est homo, etiam esse creaturam Dei, nisi forsitan vultis, Christum non 3& assumpsisse carnem humanam, id quod est apertissima blasphemia.
Isti syllogismi sunt mimine probati. Probentur ergo et refutetur mea argumentatio et ostendatur vitium.
32 Sie Simulation übet 3of). 1, 14. 1">39.
Aliud contra 4.
Idem non est verum in philosophia et theologia. Sed in philosophia verum est1, dominos esse omnium rerum ac moderatores deos, eaque, quae "•erantur, eorum geri ditione atque numine, eosdemque optime de genere hominum mereri, et qualis quisque sit, quid agat, quid in se admittat, qua 5 mente, qua pietate colat religiones, intueri piorumque et impiorum habere rationein.
Hie certe iudicat philosophia, quod sit Deus, quod sit bonus, quod sit iustus. quod requirat iusta. quod puniat impios, quod exaudiat et servet legi obedientes. I0
Item in somnio Scipionis: Omnia in terris sunt mortalia et caduca praeter animos generi hominum munere deorum datos."
[fol. 163 a] Xenophon rationatur, divinitus homines conditos esse, quod totum naturae opificium simile sit operi sapientis artificis et curantis et amantis creaturas. Et suavissime colligit signa in ipsa natura, in quibus is perspici amor Dei potest, quin vitae utilitates suppeditat, inseruit etiam affectus et incitamenta ad propagationem et tuendam vitam.
Cicero in Tusc. quaest. lib. 1 : Mentem hominis, quamvis eam non videas^ ut Deum non vides, tarnen, ut Deum agnoscis ex operibus eius. sie ex memoria rerum et inventione et celeritate motus omnique pulchritudine 20 virtutis vim divinae mentis agnoscito.3
Cicero in Acad. quaesti: lib. 1: Quam vim animum dieunt esse mundi eandemque esse mentem sapientiamque perfeetam, quem Deum appellant, omniumque rerum, quae sunt ei subieetae quasi prudentiam quandam procu- rantem coelestia maxime, deinde in terris ea, quae pertinent ad homines.* 25
Cicero de natura Deorum lib, 2: Nihil est praestantius Deo. Ab eo igitur necesse est mundum regi. Nulli igitur est naturae obediens aut subiectus Deus. Omnem ergo regit ipse naturam.
Ibidemque: Philosophi debuerunt, si forte eos primus aspectus mundi conturbaverat, postea, cum vidissent motus eius finitos et aequabiles omnia- 30 que ratis ordinibus moderata immutabilique constantia, intelligere, inesse aliquem non solum habitatorem [fol. 163b] in hac coelesti et divina domo, sed etiam -rectorem et moderatorem et tamquam architectum tanti operis tan ti que muneris.5
Item lib. 3: Saepe dixi, nihil fieri sine Deo.6 Chrysippus: Est aliquid 35 in rerum natura, quod hominis mens, quod ratio, quod vis, quod potestas
1 Aliud contra 4] V am Rande 3 verum est] Cicero lib. 2 de legibus am
Rande
') Cicero, De legibus lib. H c. 7 (löj. -) Vgl. Cicero, De re publica hb. VI c. 12. ») Tusculanae disputationes, hb. I c: 28 (70). *) Academicoruiu lib. 1 c. 7 (29). ') De natura Deorum lib. II c. 30 (77) und c. 35 (90). ') Ebd. lib. III c. 9 (23).
Kit Imputation übtt 3»t). 1, 14. 1539. 33
liumana efficere non possit, est certe id, quod illud efficit, homine melius.1
Tusc. lib. I: Proh dii immortales! quam optabile iter illud iucundum
esse debet, quo confecto nulla reliqua cura, nulla sollicitudo futura sit.a
5 Ibidem: Nos vero, si quid tale acciderit, ut a Deo denunciatum videatur,
ut exeamUB e vita, laeti et agentes gratias pareamus emittique nos e custodia
et levari vinculis arbitvemur, ut aut in aeternam et plane in nostram domum
remigremus aut omni sensu melestiaque careamus. Non enim temere et
fortuito sati et creati sumus, sed profecto fuit quaedam vis, quae generi
io consuleret humano, nee id gigneret aut aleret, quod cum exantlavisset omnes
labores, tum ineideret in mortis malum sempertinum, portum potius para-
tum nobis et profugium putemus. Quo utinam velis passis provehi liceat!3
De natura Deorum üb. 2 : Eventuram, ut ad extremum omnis mundus
ignesceret, a quo rursum animante ac Deo renovatio [fol. 164»] mundi fieret
is atque idem ornatus oriretur.*
Contra 22. Omne, quod ex creaturae corpore suam sumit originem et substantiam, idem etiam est creatura. Christus homo sumpsit ex creaturae corpore suam originem et substantiam. Ergo et ipse est creatura.
ao Aliud contra 38.
Ista prineipia philosophica, ut quodlibet est aut non est, natura vult conservari. Totum est maius qualibet sua parte. Bis quatuor sunt octo etc. Sunt vera in omnibus artibus. Ergo non est admittenda haec propo- sitio, videlicet quod idem nunquam sit verum in omnibus.
»s Aliud.
Concessis praemissis concedi conclusionem necesse est. Sed vos con- ceditis praemissas in istis syllogismis. Ergo et conclusiones concedatis oportet.
') De not. Deorum lib. III c. 10 (25). ') Tute. disp. lib. I c. 40 (96). ') Ebd. c. 49 (118). *) De nat. Deorum lib. II c. 46 (118).
Sut$et8 SBetfe. XXXIX, 2.
2>ie 3^fularbi§^utattott
itkr \>a& 9lcd>t be£ sBtbcrftattb3
gegen bcn Staifer
(2Jtatt$. 19,21). 9. »toi 1539.
^m SIpril 1539 mar nad) bcn 33eftimmungen ber gunbationSurfunbe ber Unioerfität Sßittenberg öon 1536 (f. oben 6. 1) roieber eine 93ierteljab,r3biSputation £utt)erg fällig. £utt)er fdjeint aud) rechtzeitig bie 9Ibfid}t jur @int)altung be£ 2er= minä gejeigt ju tjaben mit ben 70 2tjefen De tribus hierarchiis (ecclesiastica, politica, oeconomica et quod papa sub nulla istarum sit, sed omnium publicum hostis), bic im 2Iprit 1539 befanntgegeben unb megen beä tjocfjaftuellen 3»nl)ait§ fofort in Nürnberg, ftranffurt o. 9JI., ßüfaedE unb 23afel nacbgebrucft roorben ftnb. Siefe 2f)efen nehmen Stellung ju ber grage be§ bewaffneten 2Biberftanb§ gegen ben Äaifer, bie burcf) bie neue ÄriegSgefatn: 6nbe 1538 unb Anfang 1539 afut getoorben war (f. ©. (Jgeltjaaf, Seutfdie ©efcf). im 16. Sabrt). 2. 33b., <B. 341 ff.; ßöftlin = £aroerau, ßuttjer 2. 33b., S. 401 f.; 2t). flolbe, Stalenjntl. f. prot. 2t)eol. 3. 3lufl. 6, 168). Seit bem 14. Februar 1539 üevtjanbelten bie fdjmalfalbifdjen 33unbesöerroanbten in granffurt a. 51t. im SSeifein tion "Dlelandjtfjon unb OTrjconiuä über bie Sage. Reffen unb Sadjfen traten bafür ein, „bafj man bem Söibertetl ben 93orftreid) abgeroinneu fotle". Sie SBitten berger Ideologen tjatten im Januar 1539 ein oon '>DU'land)tt)on toerfa&teS 33ud) über bie ©egenroetjr eingereiht ((SnberS 12, 78 u. ff.; ögt. Äarl «DiüHet, SutberS äufjerungen über ba§ 9ted)t be§ bercaff= neten 2Bibevftanb§ gegen ben fiaifer, Sitzungsberichte ber 3ltabemie Ulündjen 1915, 6. 65 ff). Sie 91ad)rid)ten au§ frranffurt lauteten im SJcärj fo, bafj ber borftcr> tige 3Jtetand)tt)on an Suttjer fdjreiben tonnte: si non misericordia moverer pueri- tiae, cui disciplina et institutione opus est, quae bellum impedit, non metuerem arma (3. TOärj 1539, gnberä 12, 107; bgl. aud) S. 117: ne nostri imparati opprimantur). 3n biefcm Stabium ber fdjroebenben l'erljanblungen tjat Suttjer bie erften 70 2t)efen oerfafjt, in benen er entfpredjenb feinen jatjlreid) Dorauigetjenben iufjerungen über bie grage ber ©egenroetjr nod) einmal feine Meinung grunbfät;= lief) bartegte: 3lu8 ber Unterfcbeibung ber geiftlidjen unb ber potitiferjen Sphäre ergibt fictj für ben 6briften einerfeits bie SJJflidjt, in Sadjen ber erften 2afel, beä ©tauben§ unb 33efenntniffe§, auf alle« ju ner^ic^ten, unb bon ber Perfolgenben Obrigfeit atte§ ju teiben, anbererfeite im ©ebiet ber ^weiten 2afet ergibt fief) für ilm baä 3tedjt, alle irbifdjen Singe au gebrauchen, unb bie 93flicb,t, Unredjt unb
Tic Sittularbityutatira übet «Btattl). lü, 21. 1539. 35
(Sewalttat im Sücnft bcr Cbrigfeit felbft abzuwehren (2t)efe 1 — 50). 3)a nun bet fapfi {einerlei Cbrigfeit, bielmebr ein gemeinfcbablicrjeä SBefen (ein „Seermolf", ber afleä üerfchlingt) ift, baä Don jebennann befämpft werben mufj, fo märe bei einem ßrieg, ben er begänne, Söiberftanb Pflicht, aud) wenn dürften unb flönige unb felbft ber Äaifer in feinem 35ienft ftünben (Ib>fe 51-70). Sgl. ftarl Füller a. a. C. S. 73 f.
Über biefe 70 Ifjefen ift nun im April 1539 nicht biäputicrt Worben. ißieU mefjr fam am 19. Slpril ber griebenäfcblufj beä „grauffurter Slnftanbä" (an ijutfjer mitgeteilt in einem Srief Don Silber Born 19. Slpril 1539, gnberä 12, 134 f.), welcher bie Situation günjlid) beränbette. Luther r)at am 4. 9Jtai bie ©emeinbe am Sdjlufj ber getagt jum SDanf unb l'ob ©otteä aufgeforbert, „quod ein ftridj fjinburd) getan ift" (Unfre 9luig. $8b. 47, 748, 8-13). So ift au§ ben ijodj= aftueHen Jhefcn eine afabenüfcbe Angelegenheit geworben. Sie S)i8putation, bie am 9. 9Jtai ftattfanb, foQ nach fiuttieri einleitenben Sßorten über ben Locus de magistratu bjanbeln. S)er 6>()arafter ber Shefen ift üeränbert burd) ben 3ufats bon Weiteren einunb.3wan.5ig Jhefen (71—91), bafj ber 5J?apft feine georbuete Cbrigfeit fei unb barunt feine heilfamen ©efetje habe geben fönnen. S)ie üermef)rte St)efertreil)e ift (wohl in Söittenberg felbft) ali 2lnfünbigung einer Sirfu'ai-biäputation gebrucft worben, Welche bann auch am 9. s]Jlai ftattfanb. ^Derjenige 3lbfchnitt ber Jfjefen, ber bom 9led)t be§ SBiberftanbä im fpejictten hanbelt (30 — 35 unb 51-70), ift bei Aufbruch bei Scbntalfalbifchen Äriegä 1546 teitä allein, teils mit anbern Ber= wanbten Stüden mehrfach, jum Seit in gröfjter |)aft in öerfdjiebenen beutfdjen Überfefcungen neu gebrucft (f. S. 37 f.), auch tjanbfchrifttich. (Cod. Bos. in 3ena q. 24" II 70a— 71a) öerbreitet worben. Qtrner ftnb aud) Seite ber 2)iäputation felbft, meldje bon ber Notwehr hanbeln (nach unferer 93erfion B), überfejjt unb Pon einem Seil ber ©efamtauägabe (f. S. 38 III) überliefert Worben. 9Bir teilen biefe beutfdjen Überfebungen je an ben augehörigen Stellen mit (f. S. 55 ff., 60 ff., 64 ff.).
S)ritcfe ber £l)efen. I. 2tu§gabe bet 70 S^efen.
1. Sateinifd).
,SEPTVAGIN.||TA PROPOSITIOXES DI= SPVTANDAE, DE TRIBVS
HIERAR=\\ch\]s, Eeclefiaftica, Politica, Oeconomi=||ca, & quöd Papa fub nulla iflarum fit, || fed omnium publicus hoftis. I Mart. Luth. || Anno m. d. xxxix. || Men. April. ||" Sitelrüdfeite bebrudt. 4 unbe= atfferte Slötter in Cuart = 1 Sogen (oIme Suchftabenftgnatur), lebte Seite teer.
Trucf bon Sohanne? ^etteiul in Nürnberg.
SBotbanben: flnaafefdje Sammlung; Sertin (Luth. 7321), Bresben, ©xlangen, 3ena, 2Jtünd)en |). u. 11., Stuttgart; Sonbon.
„3* SEPTVAG1NTA | PROPOSITIONES DISPV*\ TANDAE, DE TRI- BUS HIERAR- chijs, Ecclefiastica, Politica, Oeco= nomica, <S» quod Papa fub nulla istarum fit, fed || omnium publi=\cus hostis. ||
36 Sie 3irfulatbi?putation übet 3Jlattfj. 19, 21. 1539.
D. Martinus Lutherus. || Anno M. D. XL VI. ||« STitetrütffeite be= brutft. 6 unbejifferte Slätter in Quart (= Sogen A), lefcte Seite (= Statt A 6b) teer.
Slrucf üon ^)etmann ©ülferid) in granffutt a. Wl.
SBottjanben: Setiin (an Cw 7940).
„[Sierteifte] || SEPTVAGIN=,jTA PROPOSITIONES DIS=;iputanbe, be tribuS ,£>terard)ij§, || (Jcrtefiaftica, *ßolitica, £eco=: nomica, et quob S|kpa fub j| nulla ifiavum fit, feb || omnium publi=j cuS fjoftiä. || cg^SJC^* jj 2). WartinuS 2utb,eru§. | MDXLVI- |[" Stitelrütfjeite bebrutft. 4 un= bezifferte Slätter in Quart (= 1 Sogen ofjne jebe ©ignatur).
£tucf »on 3ut)ann SSaltjorn in Sübecf.
SBortyanben: Seipjig 11.
„SEPTVA-||GINTA PROPOSI- 1| TIONES DISPVTANDAE, || De tribus hier- archijs, Ecclefiafti- 1| ca, Politica, Oeconomica: & |] quöd Papa fub nulla ifta-||rum fit, fed omnium || publicus hoftis. || D. Martinus Lutherus. || Anno M. D. XLVI. ||" Stitelrütffeite bebrutft. 8 unbejifferte Stätter in Qftaü (= Sogen A), Statt 3t 7 b unb bie lefcte ©eite (= Statt A 8b) leer.
Stefeler Srucf.
35ort)Qnben: Diündjen .£). ; 3urid)-
2. SDeutfcfje Überfettung.
„©iebenjjig ©djtuf5=||reben, Son ben breien ©ottlicrjen ' ^ierardjijS, ober ©rfcgeroalten, 9iemlid) oon | ber Gtjriftlictjen j?ird)en, Son SBettlictjem 9regt=|,ment ober *Policet), 93nb tion Surgerlicber ünb jüd) tiger <g>auä= Haltung. Snb ba§ ber Sapft ünber fei= nein biefer üon ©ott georb= neten ©tenben, || gefunben, ©onber fölcfjen ©6ttti=|d)en Crbnungen ein offent=|jd)er [fo!] geinb unb Ser=,, folger fei). SD. IRart. Sutf). || 9Jt.2). X2üj. ||" litelriitffeite leer. 6 unbeäifferte Stätter in Ouart (= Sogen 21), fefcte ©eite (= Statt 31 6 b) leer.
SBittenberger £rucf.
SBottjanben: Wündjen .£>. u. 11.
„Sieben jjig 9lrtitfel || ber ©djut ju SBittemberg | etroo jü bifputirn für= geftett, Son ben brcnen j Orbnungen ober Oieginieuten üon ©ot ge | ftifftet, nemticf) ber firctjen, SSettlidjer fl obrtgfent ünb tjaufj 9tegi= menten. |j 3fn roetdjem fürnemtid) gefjanbett roirbt, .bai |j ber Sapft' unter berfetben ferner, fon=jber ber aller ein öffentlicher || feinbt fety. || [(Sin Stummen] || 25. SBlortin ßutber. | Stufe bem Satein üerbeutfdjt burcb || Stotjan ftuntfen. |" Sitelrütffeite leer. 12 unbeäifferte Slätter in Cftao (= Sogen 31-33), lefcte ©eite (= Slatt S 4b) teer.
9türnberget £iucf.
SJottjanbeu: 2Bittenberg, SSJolfenbüttel; flopenfjagcn.
Sie 3itfulQtbiS()utalion übet 9Jlnttf). 19, 21. 1539. 37
II. Vermehrte "Aufgabe mit 91 tiefen.
.DlfPVTA CIONES CIRCVLATIM Kxpediendse. || Mart. Luthe. ||
Vittembergee. | Anno. M D. XXXIX Menfe Maio. ||« Xiteltüdfeite leer. 8 unbejifferte 3jlätter in CftaB (= Sogen A).
iüottjanben : Hamburg, ßönigäberg U., ÜJiarbutg U., Nürnberg St.
III. SonberanSgabe ber tiefen 51—70.
1. 6in3etau§gabe.
Al „*& Gtlictje Sdjtüffe || S). Watt. ßutt). | £a3 man bem Sapft Bnb fet-fl nem Sdju^fjerrn totber Bnredjte gemalt Bnb Äriege, roiberftanb tt)uen fol. vjj W. $. XLV1. ^ " litelrücffeite leer. 4 unbejifferte Stätter in Cuart (= Sogen 31), tefete Seite (=Statt3l4b) leer.
31m Grnbe (Statt 31 4a 3. 15): fo biet fdjeneft jr quäl || Bnb leib
ein ic. | ^ "
SJorljanben: Setlin (Luth.7391).
Au 2Bäb>enb beä Studeä rourbe bemerft, bafj auf bem litel fälfdjlid) „fei=||nera <5cb,u^f)etrn" ftatt „feinen" gebrueft mar. Qüx bie bereits auägebrudten Seite ber ©cbönbrudfeite rourbe baber am (Snbe auf Statt 3t 4", baS ber Söiberbrudfeite beä Sogen! angehört, nach, 3eite 16, aber Bor bem Sdjlufsblättctjen, alfo 33latt 31 4» aus 3eüe 17, hinzugefügt: „%m Xittl liefe, feinen Sdju&bercn ic. "
SBottjanben: Setlin (Bibl. Diez. 4 h 1844*), ©öttingen 11., OJlündjen £.; Sonbon.
Am (SIeicbjeitig mürbe aber ber Srudfeqler be§ litelä in „feinen" gebeffert unb für bie fo gebefferten Slbjüge ber Scbönbrudjeite bie Äorretturbemerfung auf Slatt 3t 4S 3- 17 roieber fortgenommen. Sot^anben: «etlin (Luth. 7391 b'9), SBolfenbüttet.
2. 9118 Slnrjang au ber 6djrift „grltSrung Bon ber grage bie 9totteef)r
belangenb (1547)".
A „(SrfTerung 2). Wart. ßutberi fl Bon ber frage, bie 9cot»j!roerjr betangenb. || 9)cit Sorreben ^Ijilippi WelantboniS | Bnb Süoct. 3oban. Sugeufjagen jj *ßomer3, s#aftor3 ber flircfjen ju 2Bit=itemberg. | Söittemberg. || ©e= brudt burd) §anä || ßufft. || 1547. ||" 2itelrüdfeite leer. 24 unbe* aifferte Stattet in Cuart (= Sogen * u. <-|» u. <|»<-|, u. 31—6), lefeteä Slatt (= Slatt S 4) leer.
Unfere Sbefen fteben unter bem litel „dttidje fdjlüffe 2). | Wart. Sutt). in || 6ffentlid)er Stipulation Ber= teibingt Anno M. D. XL., baS man bem Sapft Bnb feinen Sctju^bcrrn, II ttiber Bnredjte geroalt Bnb \ ßrieg, miberftanb . tbuen fot. . . .' auf Statt G 1» — G 3b. Sa biefer Sogen @ mieberbolt aud) für ftd) allein gefunben toirb, fo ift bie 3tnnat;me ftattfjaft, bajj er aud) gefonbert ausgegeben ift.
38 $ie 3irfuIatbi?putation übet ÜHattf). 19, 21. 1539.
Sortjanben: SBetlin (Luth. 8251), ©öttingen XL, ©teifätoalb, §atle 11. (un= Doüflänbig), 3ena 11., «Dtagbeburg ©t, lllündjen $. (unBouTtänbig), DMndjen 11., Nürnberg ©t. (unoollftänbig), Stuttgart, Slßermgerobe, Sßittenberg (untioUftönbig), SBolfenbüttel ; Sonbon. — 3?ogen ß allein audj: ©ottja, Seipjig 11., 2Jtüncb,en £>., Sßolfenbüttel. — ©eifenljof, 33ibliotf)eca Sugenljagiana 9h. 376.
B „ßrlterung || 2). Wart, ßuttjeri || bort ber frage, bte 5tot= | tne^r belangertb. || «Dcit Sorreben «ptjilippi 2Jte=jjlarttr)oni§ bnb 25oct. 3o= | fjan. Sugen= b>gen «Po=|jmer§, «paftorä ber ! Atrien ju 2Bit= | temberg. || 1547. ||" Sitetrüdfeite teer. 18 unbejifferte Statter in Quart (= Sogen 91—6), lefcte ©eite (= Statt (5 2b) leer. 9lm gnbe (Statt @ 2a 3. 27): ,,©e-- brucft ju «Dcagbeburg £)urd) || 3Jtidt)ael ßotttjer. "
Unfere Sljefen fteljen unter bem gleichen Site! tote in ber 9lu8= gäbe A auf Statt $ 4b — § 28.
Sortjanben : ^>aöe gramfeiäje ©tift., ,Rönig»betg U., SBetmat, äBolfenbüttel. — @eijen£)of a. a. D. 9tr. 375 (in Settin nidjt aufjuftnben).
3tn ben <Sefamtau§gaben unb «Sammlungen:
1. <5ämtlid)e 91 £t)efen. Sateinifd): SBittenberg I (1545), 407a-409"; 3fena I (1556), 561b— 564a; grtangen = ftranffurt, Opp. lat.var. arg. IV, 442 — 449; Propositiones (1558), 0 1b — 0 6b. — SJeutfd): SEald)1 10, 680—691; SBald)2 10, 576 — 585.
II. 2>ie £I)efen 51-70 u. b. X. „etliche ©d)lüffe ufto." befonberS: 2Bitten= berg 12 (1559), 223af.; $ena 7 (1558), 392b — 393b; 9Utenburg 7, 308-310; Seidig 21, 307-309; «Bald)1 10, 678-681 («Said)1 ertannte bie 3"3e§örig-f''ut biefer 2b,efen ju ber ganzen 9ieil)e, bte er gleich, barauf folgenb abbrudt, nidjt; SBalct)2 erfalt) ben Sfrrtum unb lief* batier ben befonberen 9lbbrud ber £l)efen 51 — 70 fort).
III. ßinige 2iufjerungenßutf)erä „au§ feinem 5Jtunbeberäeirf)net Don
©taubtoürbigen" bei ber Süputation biefer £r)efen. £ eutf dt): Sßittenberg 12 (1559), 224af. ; $ena 7 (1558), 393b-394b; SCatd)1 10, 2438-2441; Söaldtj 2 19, 1958-1961.
IV. 2)a8 gefamte Material. 2>reto§, Simulationen ßuttjerg, 532 — 584
unb 935.
2Dir r)aben brei berfd)iebene 9tad)fd)riften Don ber SMäputation in brei bon= einanber abtoeidjenben «Jtelationen : 1. Cod. Heimst. 773 (Söolfenbüttel) fol. 27 a— 38 b (= «Jtelation A); 2. Cod. Heimst. 773 (SBolfenbfittel) fol.l74b-182* (= «Jtela* tion B); 3. Cod. Rig. 242 («Riga) fol. 523"-535b (= «Relation C). Stufjerbem ift un8 in Cod. Heimst. 773 fol. 172b-174b toieber (ogt. oben ©'. 3, 30 f.) unter ber Überfdjrift Argumenta contra disputationem Lutheri de magistratu civili, oeconomico et ecclesiastico ein «Präparatorium auf bie £)t§putation überliefert. S)a| el ftd) um eine Sorbereitung Bor bem Termin ber 2)iäputation Ijanbett, wirb t)ier ganj beuttid) burd) ben legten 9tbfd)nitt quaestio contra ultimam disputationis partem, ber fid) auf ben legten Seil ber urfprünglidjen Stjefen (51 — 70) bejietjt.
3Me Sittularbiäputation übet <Dcattl). 10, 21. 1539. 39
Der Präparator tjat alfo nadj bcm 33cfanntroerben ber Xfiefen in ber erften nodj nicht erweiterten <$orm mit ihnen fid) befrfjdftigt. ÜiMr geben biefeS Stücf roieber am ecbhi& ber eigentlichen Disputation als Anhang. SDie erftere Wacbjchrift (iMation A) ift Don einer Hein fchteibenben .£>anb fdjarf burdiforrigiert worben. SBir ermöglichen burch Heineren Srucf ber Äorrelturen einen (Sinblicf in beren Umfang.
Die Thesen.1
[lb,AIIB| Di spu t a ti on es circulatim expediendae,
Mart. Luth.
I. Dominus hoc ipso, quod docet vendere et relinquere omnia, con- cedit, imo praecipit quaerere et possidere omnia.
5 2. Non enim poteris vendere aut relinquere, nisi quod iuste acquisieris
et pos8ederis.
3. Alioqui dici oportuit, omnia esse reddenda et restituenda, ceu furta, rapta, iniusta.
4. Manifestum est, in secunda tabula praecipi, omnia quaerere et 10 possidere, dum dicit: Furtum non faciea.
5. Hoc est, tuum, non alienum habeas, seu (ut Paulus ait) laboret<?»M.»8 quilibet, ut habeat, quod det egenti.
6. Et ipse Paulus quaerebat manuum opere victum et possidebat suum.
7. Ita dum prohibet adulteria, cogit habere uxores proprias, ut Paulus
,5 dicit: Unusquisque suam habeat. i '»r. 7,2
8. Certum est autem, quod Chri- [A II b] stus non venerat solvere legem secundae tabulae, sed magis confirmare.
9. Quin et magistratum et iura politiae ubique confirmat, etiam coram Pilato, dicens: Datum est tibi desuper.
20 10. Haereticum igitur est, quod monachi putant, Christi Evangelium
servari non posse, nisi secundam tabulam coelibatu et paupertate con- temnant.
II. Estque hypocrisis et mendacium insigne, quod praetexunt, sese vendere et relinquere omnia.
3.s 12. Oportet enim vivere eos, vel de datis per alios, vel acquisitis per
se ipsos, ut testatur res et experientia.
13. At dum edunt, bibunt, vestiunt, habitant, certe non vendunt nee relinquunt omnia, sed habent et utuntur omuibus.
') These 1—70 nach dem Nürnberger Bruch (S. 35) mit der Paginierung Ib, 2» u. s.f., sende nach dem Druck der ericeiterten Ausgabe (S. 37 II); These 71—91 nach dem letztern, je nach der Paginierung A II», A Jib u. s. f.
40 Sie 3itfulQtbt5»)utQtion übet Tlatty. 19, 21. 1539.
[2a] 14. Sed hoc pulcherrimum commentum est, quod de alienis bonis vivunt otiosi et securi. Et paupertatem, seu relinquere omnia, faciunt idem, quod in communi possidere.
15. Hoc est, suavissime relinquere [A ma] propria, modica et incerta,
et pro iis accipere aliena, plurima et certissima. s
16. Christus autem dicit, vendenda et relinquenda esse omnia propria, haud dubie multo magis omnia ahena et communia.
17. Igitur si monastico sensu volent relinquere et vendere omnia, oportet eos exire de hoc mundo.
18. Imo exire oportet illuc, ubi non vivitur, editur, bibitur, vestitur, io habitatur, ut sie vere omnia relinquant.
19. Nam vita, seu quod vivis, edis, bibis, vestis, locus, hora et similia, quibus uteris, tua sunt ipso usu.
20. Si vero tua non sunt, iam für aut latro es, aliena vorans et pro tuis usurpans. 15
21. Christus loquitur de relinquendis et vendendis omnibus propter primam tabulam seu confessionem et causam publicam fidei.
22. In causa enim primae tabulae retinenda emendaque ista gemma regni coelorum, vendendus est ager, relin-[A mb]quenda et amittenda sunt omnia. 20
23. Tunc enim, quod in seeunda tabula iuste habes et possides pro hac vita, propter primam tabulam, id est, vitam aeternam, est hilariter amittendum.
24. Extra causam primae tabulae seu confessionis sunt omnia paranda, servanda, defendenda, administranda.
25. Quia tenemur tabulae seeundae obedire, id est, iure divino et a naturali corpus et hanc vitam fovere, alere, tueri, administrare.
26. Extra causam primae tabulae seu confessionis, si quis suos non wottii. 19, 6 providet, fidem negat et est infideli deterior. Et Christus: Non separet
homo, quos Deus coniunxit.
27. Hoc est, ita relinquendo suos et vendendo sua, simul ultra tabu- 30 am seeundam, peccat et in primam.
[2b] 28. Sic contra, qui in causa Dei non dixerit ad se, suos, sua: Nescio vos, non solum legem primae tabulae, sed nee seeundae servat.
[A IVa] 29. Quia contra Deum iniuste retinet vocante tabula prima, quod a Deo habet et iuste possidet praeeipiente tabula seeunda. 35
30. Extra causam confessionis ebristianus est civis huius mundi, debens facere et ferre, quae sunt suae civitatis seeundam tabulam seeundam.
31. Si nunc latro aut für tibi vim inferre vel furari volet eo, quod tu christianus es, hie resistendum est malo, si vis pius civis esse huius mundi, 40
34 retinet] tenet Enceit. Ausg.
lif 3iifalatbi4pulotion übet TlaUt). 19, 21. 1539. 41
32. Quia, sieut magistratus ipee resistit, cuius membrum es, ita prae- cipit tibi resistere virtute secundae tabulae, cui teneris obedire.
33. Ita sj latro in itinerc te occidere volet propter Christum, dcbes te defendero, etiam si occidendus sit ille.
s 34. Quia scis, magistratum praecepissc, latronibus resistcndura et
8U08 cives defendendos esse, hoc ipso obedis tarn primae quam secundae tabulae.
35. Nee curandum, si Christum, id est, tabulam primam praetendat, cum certum sit, quod non propter Christum, sed [A IV bJ propter rem tuam
io te occidere, quaerat.
36. Si vero magistratus sive prophanus sive male christianus te per- aequitur propter Christum, omnia sunt relinquenda, vendenda, perdenda.
37. Magistratus enim non est latro aut für rapiens corpus, uxorem, liberos et rem privatam, sed contra fures et latrones haec omnia defendit.
15 38. Quarc magistratus sive prophani sive impii non sunt contra nos,
sed nobiscum et pro nobis in seeunda tabula.
39. Summa, magistratus, qualis qualis sit, praeeipit semper et ubique pacem servari inter subditos, euiuseunque sint religionis.
[3*]. 40. Ideo non licet privatis, quales quales sint, hac pace prae- so cepta facere vel ferre vim privatam, sed magistratus est invocandus.
41. Caeterum magistratus impii propter religionem, id est, propter primam tabulam volunt videri agere, quod agunt.
42. Hie, si non volunt melioribus [A Va] informari, habet locum doc- trina Christi: Vade, vende, relinque, cede, perde omnia, etiam ipsam
» animam,
43. Quia ultra regnum hoc mundi non est superius aliud regnum, quod pro nobis contra hoc regnum stet, nisi illud aeternum regnum Dei.
44. Ita sub magistratu prohibente malum tenemur obedire et non ferre, sed resistere malo virtute secundae tabulae.
30 45. Magistratui vero inferenti malum propter primam tabulam (aliam
causam habere non potest) non est resistendum,
46. Quia non habemus alium magistratum, sub quo prohibente malum istius magistratus possemus aut deberemus resistere.
47. Sicut non habemus aliam quandam tabulam seeundam, propter m quam licet contra istam priorem agere.
45. Tabula enim seeunda sicut et magistratus pertinent ad hanc vitam mundi, divinitus dati et constituti.
[A Vb] 49. Ideo nostrum non est, imo prohibitum est, dissipare magi- stratus et polirias a Deo ordinatas propria temeritate. 40 50. Sed dandus est locus irae, et non defendendi ipsi a nobis ipsis.
23 melioribus] meüoribu (!) Enoeit. Ausg. 35 licet] liceret ebd. 38 49] LXIX (!) ebd.
42 Sie 3trfuIarbt§putation übet 9J}atth. 19, 21. 1539.
51. Evidens est, papam non esse magistratum, neque ecclesiasticum neque politicum, sed neque oeconomicum.
52. Tres enim hierarchias ordinavit Deus contra diabolum, scilicet oeconomiam, politiam et Ecclesiam.
53. Ecclesiasticum non esse convincit, quod Evangelium damnat et 5 conculcat per suas blasphemias in iure canonico.
[3b] 54. Politicum non esse convincit, quod iura civilia sibi subiecit, sicut et Evangelium.
55. Oeconomicum non esse convincit, quod nuptias et coniugium pro- hibet, quibus libitum est, non tantum sacerdotibus. iu
56. Sed est illud monstrum, de quo [A Vla] Daniel dicit, quod adver- sjnn u, 36satur omni Deo, etiam Deo deorum,
57. Et quod Paulus Danielis verba secutus vocat adversarium Dei, a.s&ejj. _>,3hominem peccati, filium perditionis.
58. Nostri Germani vocant SBeertoolf, quod Graeci, si forte notum Ulis 15 fuisset, dixissent dgy.rokvy.ov.
59. Hoc animal lupus est quidem, sed a daemone arreptus lacerat omnia et elabitur omnibus venabulis et armis.
60. Ad quod opprimendum necessarius est concursus omnium pago- rum et oppidorum, singulorum et omnium virorum, etiamsi sie tandem 20 evadat.
61. Nee est hie exspeetanda iudicis sententia aut coneilii autoritas, sed expendenda praesens calamitas et necessitas.
62. Quod si laesus aliquis fuerit per hoc monstrum, dum oeeidendum persequitur, nulla conscientia persecutionis tenetur, sed poenitentia de non 35 occiso.
[A VIb] 63. Nee est hie curandum, si iudex aut rusticus in pago hoc animal iubeat liberum dimitti vel etiam defendat.
64. Nam iudex et rusticus tenentur nosse huius monstri naturam et per sese magis persequi, quam ipsi persecutores. 30
65. Quod si iudex et rustici a persecutoribus istius monstri oeeidentur in tanto tumultu, nihil iniuriae eis illatum est.
66. Ita, si papa bellum moverit, resistendum est ei sicut monstro furioso et obsesso seu vere dgxTokvxq).
67. Non enim est episcopus neque haereticus neque prineeps neque 35 5Ean. 7, 2^ tyrannus, sed vastatrix omnium belua, ut Daniel dicit.
68. Nee curandum, si habeat militantes sibi prineipes, reges vel ipsos etiam Caesares titulo Ecclesiae incantatos.
[4a] 69. Qui sub latrone militat (quisquis fuerit), militiae suae peri- culum cum aeterna damnatione exspectet. 40
37 habeat] habet Erioeit. Ausg. 40 exspectet] expectet ebd.
Vit 3kfulatbi$putation übet Vlaüt). 19,21. 1539. 43
[A VII*] 70. Nee salvat reges, prineipes, sed nee Caesarea, quod iac- tantur Ecclesiae defensores, cum Boire teneantur, quid sit Ecclesia.
71. Impossibile fuit, papas condere leges utiles Ecclesiae et fidelium saluti. s 72. Primo, quod fuerunt et sunt homines in scripturis indoctissimi et
negligentissimi, quod testantur eorum decreta et epistolae.
73. Neque cnira ex toto corpore papistici iuris et epistolarum discere poteris, quid sit Ecclesia, fides, verbum, praeeeptum Dei.
74. Ideo fuit necesse, papas ambitione, superbia, avaritia, fastu esse io excaecatissimos, in qua re fuerunt semper exercitatissimi, ut S. Petrus dicit.
75. Iudex cupiditate et aliis pravis affectibus captus necessario iudicat sicut caecus de colore.
76. Hoc ipsi iuristae fatentur, decreta papae grave olere ambitionem et avaritiam. Nee mirum, sunt enim ignorantes Dei.
i5 [A VIlb] 77. Et, quod canonista purus est asinus verus, quod verbum
est plane verissimum.
78. Nulla decretalis est, quae non in prineipio, medio et fine hor-
rendis blasphemiis arroget sibi dominium Ecclesiae et per hoc rerum
omnium. ü 79. Secundo est etiam ideo impossibile, quia ultra scripturam nihil
potest condi, vel de fide vel de moribus, ad salutem necessarium.
80. Sed quae Caesar vel alius quieunque prineeps de hac vita ordinat, ad fidem non pertinent, sed sunt pro hoc mundo necessaria.
81. Tertio est ideo impossibile, quod papae nullum ius habent leges j5 condendi, neque ecclesiasticas neque civiles neque oeconomicas.
82. Praecepit enim Christus per apostolos. quod et exemplo proprio firmavit sub Pilato, obedire magistratibus, ut notum est.
83. Hoc cum servarint omnes primitivae ecclesiae, episcopi et fideles, so- [A Vina]lu8 et unus papa ausus est conculcare.
30 84. Nee cogitat belua aretolycus, quod non est rex nee gubernator
regnorum a Deo constitutus.
85. Et tarnen in alienis regnis, politiis. domibus lacerat, facit et furit sicut aretolycos.
86. Sic ausus est reges deponere, subditos ab obedientia et homagio 35 (contra Paulum Rom. 13) absolvere et omnia conturbare.
87. Sic ausus est scripturas sanetas sibi subiieere et pro voluntate sua interpretari et Ecclesiam exstinguere.
88. Sic ausus est patriam potestatem tollere data licentia liberis contra parentes invitos contrahere coniugia.
1 70] Ecclesia. Finis Urdruck
44 Sie 3irfutotbi?putotion übet SJlcittf). 19, 21. 1539.
89. Similiter contra Paulum Heere deserere parentes et monasterium ingredi, etiamsi parentibus in morte serviendum esset, non tantum proximis.
90. Similiter sponsis et sponsabus etiam suo iure (iniuria) despon- [A vmb] satis liberum facit, religiosos fieri.
91. Summa, nihil est ordinationis divinae et humanae, quod haec belua non vastaverit.
S5on ben bteien ©öttlidjen §icrardjtt§, ober @r|geroalten, 9cem = lieb bon ber Gfjriftlidjen ßtrthen, 5Bon SBettlidjem Dtegiment ober !poI t cet), Unb bon bürgerlicher unb jüdjtiger f)au§fialtung, w 11 n b ba% ber 58a oft urtber leinem biefer bon ©ott georbneten ©tenben, gefunben, ©onber földjen ©öttlictjert Orbnungen ein offenteber geinb unb 5Berfolger fei).
[A II a] 1. 3" Iraff t bei, fo ber §err un§ leret alle§ berfauffen unnb ber= lafen, beroilligt er, ja gebeut audj, mit alle§ beroerben unb befi^en. «
2. ®enn bu je nit ber!auffen ober berlaffen lanft, anber§ ba§ bu recb> meffiglid) befommen ober befeffen babeft.
3. ©onft müfte bte reb lautenn, auff rotber geben unnb ergenljen, aU ein £)tebftal, JRaub, ober fonft unredjtfertig§.
4. offenbar ift§, bj in ber anbem 5JJoft§ Safel gebotten roürt, aCe§ 20 beroerben unnb befttjen, in be§ er fagt bu folt nit fielen.
epb 4,28 5. 3ft fobiel, bu folt ba% bein unb nit frembbe§ Ijaben, ober roie 5ßaulu§ rebet, ein jeber foü arbeitenn, ba§ er ffai bem bebürfftigen ju geben.
6. llnb er $aulu§ felb» fucfjet bie narung, mit bem §anbroerc£, unb be= faffe ba§ fein. 25
7. ©leid) alfo, roenn ©ott ©fjebrucb, berbeutet, er jrotngt er eigene 5Jöetber i.»ot.7.2äu baben, roie $Pau. fpridjt ein jeber b,ab bie feine.
8. ©eroifj tft§ aber, ba% 6&riftu§ niebt tommen roa§, ba§ gefafc ber anbem Stafel au^ulaffen, fonber mebr ju befeftigen.
9. 3fa biel mebr befeftigt er aüentbalben bj ampt ber Oberlett, unb fit= so lid)e ober SBeltlidje redjt, berbalben er bem 5Bilato ju gegenn aud) fagt, e§ ift bte bon oben b,erab gegeben.
10. 2)emnacb tft§ ein !e|erifd)e metnung, ba§ bie 9Mnd) achten, ba$ (Sbangelium dbrifti möge nit gehalten roerben, fie bernidjten benn bte anber Xafel, mit leuferjeit unb armut. 35
[A lib] 11. ßi ift audj rool ©leifjnererj, unb ein fdjenblid) lüge, bamit fet) fürroenben, rote fie aEe§ berlauffen unb berlaffen.
$ic 3irfiitoibi«putation übtt 'Dtattlj. 19, 21. 1539. 45
12. Dann fie je leben mtiffent, ei fei) aui bem b3 anbete jnen gebent, ober aui bem bai fie fclbft beroetbent, luie bai bet äugen fdjein, unb bie et= falirung bezeuget.
1 "> Dielocil fie benn, (Sffcn, 2rincfcn, S?e!Iciben, intoone in bem, t>er= » fauffen unb oerlaffen fie ^loar nit aEei, fonber fjabent unb gebraudjent fidj aEei.
14. S)j aber ift ein jemal fdjön gebiet, bj fie aui frömbben gütbern muffig, unb on aEe forg lebenb, Unb meldji fünft fjeiffet, aEei befijjen, nennen fie bie armut unb aEei oerlaffen. i 15. Dii ift fo t»iel gerebt, ali ob man bai eigen, roenig unb ungeroiß
miEigtid) unb on notf) foEe oertaffen, unb an ftatt befjelbigen bai frembb ge^auffet unb geroifj annemen.
16. So bod) Gbriftui fagt, man muffe aEei eigen öer!auffen unnb oer= laffen, roie biet bann mefjr ba% frembb unb gemein. is 17. 2Ba fie bann auff bieten 9Jcünd)tfd)cn berftanb toöEenb aHe§ oertaffen
unb berfauffen, müffenb fie Don biefer SBett auigebn.
18. 3a fie müffenb an bie ort gefyn, ba mann ntdjt lebt, notf) iffet, nod) trinclet, nod) betleibet, norfj einmottet, bamtt fie in roat)rf)eit aEei ber= laffenb. » 19 Dann bai leben, ober bai bu lebeft, iffeft, trtndfcft beflcibeft, auet)
bie ftett, bie ftunb, unb anberi be» bu bidj gebraudjft feinb bein, inn bem bu bidj be» gebraudjeft.
20. 2öa fie aber nidjt fottenb bein fein, je| bi|A llla]ftu ein bieb, ober mörber, unb berjereft bai frembb, unb gebraudjeft bidt) bei ali ob ei
25 bein roere.
21. Gbriftui rebet baoon, bai man aEei berlaffen unnb üerfauffen foE, umb ber erften Dafel mitten, ober Don ber befantnii unb gemeiner bei ©lau= beni fad) bemegen.
22. Dann inn ber fad) ber erften Dafel roirb mann bai ebel Scrlin bei so §imetreid)i tauffen unb behalten, ben acler berfauffen, aHe§ oerlaffen unb
berlieren muffen.
23. Danujumal muft bu attcb, bai rechtfertig, roeldjei bu (Dermb'g ber anbern Dafel unb ju gut bem 3eitlid)en leben) inbabft unb beftijeft, umb ber erfte Dafet, bai ift, umb bei emigen tebeni mitten aui freiem mut ber=
35 lieren.
24. Sluffertfjalb ber fad} erfter 2afeln, ober bei ©laubeni befantnii, foE man aEei betommen, bebalten, befdjirmen unb öertoalten.
25. Dann mir fdmlbig feinb ber anbern Dafel ftatt jutfjun, alfo bai mit ©ötttidjem unb natürlichem redeten gemefj, ben leib unb biß leben er=
*o tjalten, neren, berforgen unb berridjten.
26. 2ßa bann einer auffer ber fadje ber erften Dafel ober ©laubeni be= fantnii bie feinen nit berfidjt, ber betleugnet fieb, bei glaubeni unb ift etget
46
®ie 3kfularbi3piitation über Wattt). 19, 21. 1539.
«BiattiMiMbcmn ber ber Süb unn §eib. S)a tjer gehört ber fprud) ßrjrifti, roj ©ott ju= famengefügt rjat fol bei Wenfd) nit fdjeiben.
27. £)a§ bemnad) rool mag gefagt roerben, ba§ ber bic feinen fotdjer ge= ftalt berlefft, unb baZ fein oerfaufft, nt(f)t allein roiber bie anber, fonbern aud) bie erfte Safel fünbiget.
28. 2llfo rjinroiberumb, roeldjer in ©otte§ fad) nit [A inb] fein felbft ber feinen, unb be§ feinen öerleugnet, unnb fpridjt, id) lenne einer nit, ©er fjeltet nit aEein ber erften Xafel, fonbern aud) ber anbern ©efatj nit.
29. Sann ba§ er öon ©ott fjatt, unb bem gebott ber anbern tafeln
gemefj redjtfertiglid) befafj, behalt er je|t inn, unred)tfertiglid), unb öermög
ber erften Safet roiber ©ott.
[asßittenb. 1559, 12 Sebenden fol. 224a] D. gjiart. Sut^.
2lu<3 betreiben $i3putation. 1. Slufjertjalb be§ Sefentni§, ift ein (Sfjrift ein Surger in biefer SBelt, ber fdjulbig ift §u tfjun unb 3U leiben, roa§ in feiner ©tab red)t ift nad) ber anbern Safel.
30. 2lu§ ber fad) be§ ©lauben§ be= lanbtni§ ift ber ßfjrift ein Surger biefer SBelt, roeldjer fjanblen unb ge- bulbcn foC, roa§ feiner ftatt nu| unb notturfft erforbert, 3in^alt ber anbern Safein.
31. ©o nun ein mörber ober bieb bir fielen, ober geroalt an bid) legen roolt, umb ba§ bu ein ßrjrift bift, tjie muft bu bem übel roiberftanb tfjun, roilt bu ein getreuer Surger biefer SBelt fein.
32. S5ann gleidj wie bie £>ber= fett, roeldjer bu ein glieb bift, felbft roiberftefjt, alfo gebeut fie bir roiber= ftanb juttjun, au§ öermög ber anbern Safel, roeldjer bu getjorfam ^u fein fdjulbig bift.
33. 2Ilfo mann ein mörber auff bem roeg bidt) umb 6f)riftu§ roiEen roolte tobten, fot bu bid) in bie gegen= roefjr fteEen, onangfefjen, ba§ bu jn tobten müft.
34. 2)ann fo bu roeifft bie Ober- teil gebotten tjaben, ba$ man ben mörbern roibexfterjn, unb ire Surger
2. S)a nu ein 9Jtorber ober S)ieb, bir geroalt tfmn, ober ba§ beine nemen unb ftelen roil, brumb ba§ bu ein ßtjrift bift, altjie foltu bem übel roiberfttjen, fo bu ein fromer unb ©ottfeliger Sürger in biefer SBelt fein roilt.
3. S)enn gleidj roie bie Oberfeit, roeldjer ©lieb bu bift, felb§ bem un= redjten roiberfteljet, Sllfo befielet unb gebeut fie bir aud) unredjter geroalt roiberftanb gu tb,un, frafft ber anbern Safel, roeldjer bu fdjulbig bift gefjor= fam ju fein.
4. 5llfo roenn ein 5Jlorber bid) auff ber ©trafjen umb 6fjriftu§ roiEen er= roürgen roolte, ©o biftu fdjulbig bid) ju roeren, roenn bu jn gleid) umb= bringen mufjteft.
5. £)enn bu roeifjt, ba§ bie Ober= feit befohlen unb geboten Ijat, ben 2Jtorbem roiberftanb au tfjun, unb
15
£if 3irfularbiäput(ition über TOottl). 19, 21. 1539. 47
befdjirmeu fotle, fcift bu Eternit ge= Sürger unb untertbane ju fd&üfcen, tjorfam, jumal bcr etften unb anbettt in bem biftu geborfam beibe ber erften Jafel. unb anbetn Safel.
35. 3lft aucf) nit 3uadf)teu mann et 6. Unb t)ie fot man nid^t aalten,
5 Gfyriftum, baä ift bie erfte %a]el ju ob er gleidj Gfjriftum, ba§ ift, bie roort neme, bieroeil getoife ift, ba§ et erfte Safe! furrcenbet, roeil e§ gemi§ bidf) nit umb Gbriftu-3 mitten, fonber ift, ba» er biet) nidt)t umb Gfjriftuä, umb beiner tja& mitten fud)t ju ©onbern umb beineS guts mitten tobten. umzubringen unb ]u tobten fuct)et.
io 36. SDann aber ber gemalt ber Dberfeit, fie fet) aDßeltlidt) ober fonft nidt)t
gut @f)riftlidj, bief) umb [a mia] ßfjriftui mitten oerfotgt, 2)ann mufet bu atte§ oerlaffen, berfauffen, unb berlieren.
37. 3)ann ber gemalt ber Dberfeit ift nit ein mörber ober bieb, roeldjer ben leib, roeib, finb, unnb bie fonberbar fjab raubet, fonber biefe» aEe§ miber
n bie bieb unb mörber befdjirmet.
38. 5)erbatben bie Dberfeiten, fie feienb glcicf) ongleubig, ober bei ©lau= ben§ feinb, feinb fie bodb, inn ber anbern Safel nit miber uni fonber mit un§ unnb für un§.
39. ©umma, bie Cberleit fei) mie fie motte, gebeut fie bodt) jebe jeit, unb -'0 aCentbatben ba§ unber ben unbcrtt)anen, ungeachtet melier Religion bie feinb,
bai frieb gebalten merbe.
40. Spierumb gejimpt e§ ben fonberbarn 5perfonen nit, fie feinb mie fie roottenb, naef) bem ber trieben auffgelegt ift, fonbernbarn gemalt üben unb an= legen, f onbern ber obergematt foU antommen unb angeruffen merben.
h 41. 9?un aber mötlenb bie Dberfeiten bie bem glauben jumiber feinb,
bannoct) geacfjt merben, alte» umb ber Religion mitten, ba§ ift umb ber erften Üafel mitten b,anbten, ba§ fie fjanbtenb.
42. 2Böttenb fie bann an bem ort jfje nit beffer» unberridfjt fein, fo fjat 6fjriftu§ ler ftatt, gefje f)in, oerfauff, öertaß, meidf), oertier aße§, aucf) bein
30 felbft eigenteben.
43. S)ann on ba§ reiefj biejer SBelt, ift fonft fein anber f)öb>r 9teidt), ba§ für un§ miber bifj reidj ftanbe, bann ba§ gemaltig eroig reidt) ©otte§.
44. 3lIfo mie obgfagt, mann bie Oberfeit bj bog oerbeut, feinb mir au§ ftafft ber anbetn Safel fdjut[Allllb]big, gefjorfam tfjun, bem böfen miber =
35 fteljn, unb nit gebulben.
45. £)er Dberfeit aber mann bie felbi bir uebel§ jufüget, umb ber erften 2.afet mitten, bann fie on bie be§ fein anber urfadE) fjaben mag, fott bu nit roiberftefjn.
46. Sann mir fjabenb fein anbere Dberfeit, roetdje ba* übet btefer Dber= 40 feit abfdjaffert mög, unnb unber metetjer mir fottenb ober möijtenb fötttcfjein
uebet miberftanb tfjun.
48
£ie 3itfi:larbiiputotion über Waltt). 19, 21. 1539.
47. ©leid) tute roir audj neben ber anbern £afel, fonft feine fjaben, burct) hielte un§ gejimme roiber bie erfte ettua§ jufianblen.
4S. Sann toic bie anbet 5LafeI, alfo aud) bie Dberfeit bienet ju bent SBeltltc^cn leben unb ftanb, bei Don ©ort b,erab gegeben unb angeotbent ift.
49. §ierumb gebärt e§ un§ nit, jo e§ ift un§ berbotten, eignet ber= •■> mejfen^eit, jcrrütten bie Oberleiten, unb bie bon ©ott angeorbnetc Sßettlidje Regiment.
50. SBefonber mufj man bem 30m toeidjen, unnb ift nit ba§ toir |elb§, ober burdj unn§ |elb§ unn» befdjirmen ober berfedjten fotlenb.
[An*] @tlidt)e Sdjlüf|e 2). 2ttart. .» ßutf). S)a§ man bem 23abft unb feinen <Sd)ut)b,errn, Söiber un = redjte ©eroalt unb firieg, 2Biber= ftanb ttjuen |oI.
51. 3efc tigt am tag baZ ber Sabft 1. @§ ift llar unb offentlid), ba§ u toeber ein ©eiftlidje ober ber 6b,rift= ber SBabft feine Oberfeit fei), toeber Iid)en ßirdjen jugewanbte, nodj ein ©eifttid), SBeltlidj, nod) §eu§Iidj. SBetlitfe ober fitlidje, nodj aud) ein
b,eu§lid)e, ba§ ift ein§ bau§gefinbe§, unb alfo gan| fein Oberfeit ift.
52. Senn bret) @r|getoaIt bat ©ott fürnemlidj georbnet trüber ben teufet, mit namen bie b,eu§Iid), bie gemein SBeltlidj, unnb ber ßirdjen, toeldje ge= nannt hrirb ©eiftlid).
53. S)a§ ber Stopft nit fet) ber Sirdjen Oberfeit, toirb bamit funbt= bar, bj er ba§ ©oangelium burd) [AT*] fein ©otte§ lefterung, inn feinem eignen red)t, roeIdje§ mann ba$ ©eiftlid) rcdjt nennet, berbammet, unb mit füfeen tritt.
54. 2lm anbern ba§ er nit ein 3DßeIt= tidje Oberfeit fet), wirb funbtbar, bj er bie 2ßeltlid)en redjt, gleidj roie aud) bj ßbangelium \m fetbft unbertoorffen b,at.
20
2. Senn ©ott bat bret) Regiment (§ierard)ia§) in biefer SBelt toiber ben Seuffel georbnet, nemlid), §au§regi= ment, SMtregiment, unb bie ßirdje.
3. £>a§ ber Skpft fein geiftlidjer Regent über bie Äirdje fet», beroetfet ftdt) barau§, 2)a§ er baZ (Suangelium berbampt unb mit füffen tritt, burd} fein lafterlidj unb geiftloi 3tedt)t.
4. £>a§ er aud) fein tueltlidj Ober= feit fet), betreibt, bafj er bie toeltlidje 9ted)t gefdjtoedjt, unb jm felb§ unter= 35 tuorffen bat, gteidt) toie ba$ 6uan= gelium.
10\u eilige 6cf)lüffe D. 2J?att. Sutf). in öffentlicher Siiputation öerteibingt Anno M.D.XL. Sonderdruck III, 2 A und A 12 feinen] feinem Sonderdruck III, 1, AI
(s. oben S. 37) 26 SBapft] Saft III 2, B 29 füffen] füffen III, 2 A und B
Tie äirfiilnrbiüputation übet IJtnttf). 19, 21. 1539.
49
55. 31 m brüten ba§ er nit fei) ein ^euslidjc Oberfeit, befinbet fid) bar= auS, baö er bie tjeurat unb cfjftanb ben Pfaffen, unb auef) anbern, loeld)enn e§
» frerj ift, oerbeutet.
56. @r ift aber bie mifjgcfdjobffe unb grerocl, öon roeldjer £)aniel fagt, ber aüe$ fo ©ott genennt roirb unb fürnemlid) ben ©ott aller gütter fidj
io roiberfefcet.
57. Unb roie jn ^aulu» ben roorten 2)anieli§ nadjncnnet, ein SBibcrfadjcr ©otte§, ein sDtciiftr) ber fünben, ein fon be3 oerberben§.
58. llnfere £eutf<f)en nennenb§ ein Seerroolff, unb jn bie ßriccfjen für 6atf)olifd)e3 3lrctolrjIifd)B nennen
jo rourben.
59. ©ijj ift ein 5T()ier b$ rool ein SDßolff ift, aber mit einem Teufel be= feffen, jerreiffet alles, unnb entlaufft allen füieffen unb roaffen.
as 60. 3BeIdt)3 3U erlegen, roirb er= forbert ein julauff aller ftett unb börffer, aller unb jeber Kenner, unnb bannod) lafft e§ fidt) nid)t farjen.
»1 61. §ie aber !an mann nit er= roarten be§ 9tidr)ter»fprucf), ober ent= fdt)Iu§ ein§ GonciltumS, bann man mufj ber gegenroertigen notf), unb einbredjenbem fdjaben 3urjilff !ommen.
h 62. Sßann bann einer üon biefer mifj= gefdjööfft unb onnatürlidjen beftien, in bem ba§ er e3 umbjubringen jm nadj=
[Anb] 5. 25a§ er lein Dberfeit im §au3regiment fet), beroeifet, baB er Speirat unb ben dfjeftanb, nid)t allein ben Pfaffen, Sonbern roem er nur roil öerbeut.
6. Sonbern er ift ba§ Qfriidjtlin unb ungemeiner 2f)ier, üon bem Daniel faget, Dan. 11, 36 Er roirb fiefj ergeben unb auffroerffen,
roiber aüe§ ba§ ©ott ift, unb roiber ben ©ott aller ©ötter.
7. SBie audj S. 5ßauiu§ foldtjer rebe S)anteli§ nadjomet, unb nennet jn, 2>en».*Wf.Mf. menfdjen ber Sünben, unb bai #inb
be§ oerberben§, S)er ba ift ein roiber= roertiger, unb fid) bberfjebet ober alle§ ba$ ©ott ober ©otteSbienft Ijeiffet, k.
8. llnfere £>eubfdjen Riffen einen öeerroolff, ba§ bie ©rieben, fo e§ jnen roere be!anb getoeft, äQxxöXvxov genant fetten.
9. S)t§ Srjter ift ein 2Mff, aber e§ ift Oom SEeuffel befeffen, 3urreiffet unb 3erbridvt aÜe§, Onb entgehet allem ©eiegt unb Sßoffen.
[Allla] 10. ©oldjXlrier 3uuertilgen, mu§ man au§ allen S)orffen »nb Rieden 3ulauffen, 5Jcan bet) 3Jcan, ob» fd)on bauon fomtot, ba§ man nur fein Io§ roerbe.
11. Sönb man fol t)te nidjt lange gaffen, Onb roarten auff§ Stidjters' ör= teil, ober be§ Goncitij, (Sonbern man fol bie gegenroertige not anferjen.
12. (So audj jemanb bon benen, fo folcfjem Söngetjeroer, rmb fct)ebltcr)em Stjier nadjiagen, einen fdjaben an
4/5 teil tierbeut] teil, bexbeut III, 2 A u. B 6 grilcfjtlin] grutrjtlin ebd. 16 ic] etc. ebd. 19 ägxTÖXvxov] in beiden Sonderdrucken ist der griechische Endbuchstabe so geschnitten, daß gelesen werden kann: ägxrolvxoy 22 jutreiffet] äerteifjet III, 2 Au. B 24 ÜBoffen] Sffiolffen III, 2 B 25 ®otd)~ 2tjiet juuettilgen] 2Biber folc^ fdjebltcf) Jtjier III, 2 Au. B 27 julouffenj jutauffen mit tnet)te unb tooffen (SEBaffen B) ebd. 32 be»] eine» ebd. Sut^etä äBette. XXXIX, 2 4
50
Sie 3trfularbt3putntion übet sDtattt). 19, 21. 1539.
jagte, bon bem felbigen berieft rourbe, [A V b] fo rourb er fein§ naä)iagen§ lein geroiffen rjaben, e§ foE jn aber reufoen, ba§ eri nit umbgebradjt fjat.
63. 2>a roirb aud) niemanb fid) Ijinbern lafjen, ob ber ©cfjultljeifj ober ein Säur im borff bi§ Sfjier be= fd)trmen ober befehlen toott, man jolt e§ frei) laffen.
64. £>ann ber 9tidjter unb Säur jeinb fdjulbig ju roiffen bie natur biefeS Serroolff§ unnb muf$gefd)öpfft, unb jelbft bie fürnemeften fein, beren bie e§ berfolgenb.
65. 2Ba aber ber 9iiä)ter unb bie Sauren bie e§ rooltenb fdjirmen, bon benienigen bie fotef) mifjgefdjöpfft ber= folgtenb, in folgern julauff unb ge= tümmel umgebradjt rourbenb, roere ifjnen tjteburdtj nid)t§ unredjts be= gegnet.
66. 2Ufo bom Sapft jureben, ©o er ber Sapft frieg roölte erregen, fol man jm al§ einem rafenben unb be= feffenen SBedjfelbalg, ober einem roaren Serroolff roiberftanb ttjun.
67. £>enn er je nit ein 3Bifd)off ift, nodj ein ßetjer, nod) ein fjiirft, nod)
Dan. ii, 36 ein 2b,rann, fonbern ba% Stjier babon Daniel fagt, ba§ aüe§ berroüftet.
68. 2)arumb man fid) aud) be§ nit irren laffen foEe, mann er bie dürften, $önig unnb Reifer für fid) fjat, unb ba§ fie all ob fie ber 6b,riftenlid)en firmen bamit bieneten uberrebet roerenb, unb jn im felbigen
feinem ßeibe embfienge, 9tod) foti jn nid)t reroen, ba§ er jm nad) geiaget, ©onbern e§ fol jn reiben, \>a$ er§ nierjt bmbbrad)t bjat.
13. 2lud) fot man rjte nid)t acrjten, s fo ber Dtitfjter ober Saroer im 2)orffe befilljet, man foEe fold) Zfykx ju= trieben laffen, Ober fo er§ felber mit SBoffen berteibigen rooEe.
14. £)enn ber 9tid)ter bnb Saroer w finb fd)ulbig ju roiffen, fold) bn= gefjeroer XrjierS natur, Snb fie felber folten jm nad)iagen, mefjr ben anbere.
[A mb] 15. Ob aud) gleid) ber n Utidjter unb Saroer roürben bon benen, fo folgern Sbier nadjiagen, erfd)lagen in folgern Sermen, fo gefd)id)t jnen fein bnredjt.
90
16. 2IS©£) aud), SBenn ber Sapft roiber ba§ (Suangelium mit ßrieg an= fafjen, fol man aUentbalben julauffen, bnb jtm roiberftanb tf)uen, mie eim 25 bngefyerorn, roütenbem bnb befeffe* nem Zi)kt, ober roartjafftigem 33eer= molff.
17. Denn er ift fein Sifdjoff, fein ßejjer, fein Qfürft, fein Xbrann, 6on= 30 bem ein roütenb, bngcfjeroer Üfjier, ba$ aüe» jerreift, berroüftet bnb berberbet, roie benn Daniel faget.
18. 33nb man fol§ nid)t aalten, ob
er fdjon bet) fid) fjat, bnb jm fjelffen ss ftreiten, dürften, ßonige, ober aud) ben ßeifer felber, jum befjelff, be§ bioffen SMS, Äirdje, fiird)e.
13 ben] benn 111, 2 Au. B 16 loütben] toutben ebd. 26 toütenbem] aütenben ebd. 30 gütft] gütft ebd. 31 toutenb] toutenb ebd. 32 uertouftet] Detlnuftet ebd. 36 fjurften] Qfurften ebd.
Sit SirfulnrbUputntion über OTnttf). 19, 21. 15.19.
51
fdjein toottcnb öerfedjten unb für jn Wegen.
69. $ann bet unber einem mörber roolte Wegen, et fei) gleidj raer er
i roöUc, ber mufj bie gcferlid)fcit fein§ frieg.8 311 eroiger öcrbamniB befteljn, unnb ber gcrcerttg fein.
70. m tutrb aud) ßönig, prften, unb bie fieifer felb-3 nit tjelffen, ba§
u fie fidj rfjümen Iaffen, 33efdjir[A Vi»] mer fein ber $ircr)en, bann fie 311= hriffen fdjulbig feinb roa§ bie JHrdj fei).
@nbe.
19. üCenn leer föeubcr önb SRörber öerteibiget, önb für fie frieget (er fei) roer er toöt=[A iv»]Ie) ©er mu3 bie fafjr feine§ Jfriegi, 3U famöt einiger öerbamniä geloertig fein.
•20. 33nb Ijilfft bie Äonige nod) dürften, audj ben ßeifer nidjti, ba§ fie rfjümen, fie finb ©t^u^errn ber ßirdjen, S)enn fie finb fdjulbig 311 roiffen, roaä ba fei) bie ßirdje, 23nb roaä biefer 23eerrooIff feto,.
so
Slpocaltp: XVni
58e3alet fie, roie fie eudj fie^alet otr. bat, önb mad)t§ ir 3lr>ifeltig nadj jren roerefen, SSnb mit welchem JMd) fte eudj eingefdjenät t)at, fcfjenclt jr 3toifeltig ein, SDSie Diel fie fidj f)err= lieb, gemalt, önb jren muttoillen ge= Ijabt fjat, fo Diel f<f)encft jr quäl önb leib ein ic
18,6
4 für] für III, 2 A. u.B 9 Surften] Surften ebd.
19 jtoifeltig] atoiefeltig ebd. 22 ic] etc. ebd.
10 rf)ümtn] räumen ebd.
52 ®ie 3irfutarbi3fmtati<m über Wlattt). 19, 21. 1539.
Die Disputation.
A] [Cod. Heimst. 773 fol. 27 a] Disputatio D. Martini Lutheri anno 1539
habita die 9. Hau. Yuittenbergae.
Dominus hoc ipso, quod docet vendere et relinquere omnia,
contendit etc.
Praefatio. 5
uscepimus disputandum illum locum de magistratu sive politia, de ecclesia et oeconomia, ut et apud nostros posteros forte relinqui posset certa distinctio istarum ordinationum Dei. quando quidem non tantum a nobis, sed et a nostris maioribus plurimum est sudatum in istarnm rerum distinctione. Et postquam illa admirabilis cont'usio istis novissimis temporibus 10 facta est a papa, donec eo eluctatus est, ut creverit in illam horribilem potentiam, 2. lief!. 2,<ut positus sit supra omnem potentiam, ut Paulus ait. Qui extollitur super omnem Deum et contra omnem Deum, cultum Dei et super omnem doctrinam veram. Nullius tyranni facta leguntur talia, qualia illius monstri. Servabimus autem morem, quem habuit ista schola, et circulariter disputabimus illud, u> quod Christus dicit in Matthaeo: Vade et vende, quae habes. Sed haec omnia non una disputatione tractari possunt. Nam illa quaestio peperit multas diffi- cultates in ecclesia, scilicet an magistratus gerere esset cultus Dei, et an omnia sint vendenda. Hae quaestiones pepererunt illud infinitum chaos innumerabilium monachorum omisso vero ordine, qui est in Christo, semper novi sequentes veteres 20 et multiplicati sunt novi ordines etiam apud coniuges pios. Et sie diabolus semper fecit novam politiam et ecclesiam et oeconomiam extra scripturam sanetam. Ideo nunc vestrum est, ut diligenter discernatis inter ordinationes , ut
6 Ratio huius disputationis, ut discamus distinetionem trium hierarcharum am Rande disputandum illum] Disputabimus hunc durchgestr. sive] et durchgestr. 7J8 forte bis posset] sit durchgestr. 8 ordinationum Dei] rerum durchgestr. 9J12 non bis potentiam] et praesertim hoc tempore facta est confusio ordinis tamquam a penna diaboli et papae, qui omnino est contra scripturam durchgestr. 12 2. Thess. 2
am Rande 19 quaestiones iibergeschr. über res pepererunt kirr, aus peperit 20 mo- nachorum] qui tunc alios cultus finxerunt durchgestr. 23 inter] quae durchgestr.
B] [Cod. Heimst. 773 fol. 174 b] Disputatio Lutheri habita 9. Maii anno
1539. De habendo proprio, item de papa eradicando. 25
Instituimus disputationem de tribus istis magistratibus, • ut certiores reddamur de vera sententia, ne amplius confundantur, sicut per papam s.xWf. %* factum, ut sit politicus tandem supra scripturam sanetam, sicut Paulus inquit. Nam nullius unquam leguntur talia facta, quanta haec sunt papae. Peperit autem ingentem in ecclesia confusionem, an politicus magistratus 30 sit etiam in saneta vocatione. Hinc tot monachi et sacerdotes, multipli-
£ie 3irfu[otbi*putntion üb« Mattf). 19, 21. 1 53
A] sciatis, quae sint hominum et quae Dei. Hominum voco, qua« eine testi- monio Dei sunt. Qoamvia magistratng et occonomia etiam sint humanac ordinationes, attamen hÜbent testimonium Dei. Aliae hominum ordinationes pepererunt nobis illum glirem papam. Ho< genua liominuni non ist invcntum in scriptum. Magnam halmit
s speciem hypocrisis illa monastioa, contra quam oportet nos pngnare, quia etiam
nullua est finis, id est, illarum blasphemiarum. 8ed semper cla-
mant. seribunt contra nos blasphcmantes, quod papa sit supra scripturam, supra
ecclcsiam, supra concilia supra reges et omnea magistratus. Sed nos
amplius illam potentiam nolumus adorare, ut hactenus fuit papa adoratus,
i" quia dicit, quod ipse [fol.27b] papa sit supra ecoleaiaib et scripturam. Ergo multo maior erit, quam politia et oeconoraia. Quare et nobis erit pugnandum contra sathanam istum, sicut et nostri maiores contra Uli us sequindas [ T] et blaaphe- mias pugnarunt.
I. Argumentum.
ii Christus venit solvere peccatum. Secunda tabula est peccatum. Ergo
Christus venit solvere secundam tabulam.
1 voro karr, atis vero 4 Magnam] Nullam habet durchgestr. 5 quia korr.
aus cuir.s 6 unleserlich 8 unleserlich auf nos folg. non
durchgestr. 9 nolumus korr. aus volumus 10 papa] et ecclesia durchgestr. sit
korr. aus sint 11 quam korr. aus et
B] caii novi ordines extincta Spiritus sancti ordinatione in omnibus istis sta- tibus. Yerum igitur est diligenter distinguere inter ordinationes divinas, humanas. Hominum voco, quae sunt ex humana tantum sententia, oriuntur
ao absque verbo Dei, ut haec res clare discatur. Multam enim speciem habet illa hypocrisis monastica et papistica, item et hodie clamant, seribunt, quod papa sit supra scripruras. Si supra scripturas, certe etiam supra iura. Hanc potentiam nos non tolerabimus, sed taxabimus, quantum pos- sumus.
n [fol. 175a] Quicquid non e9t ex fide. mm.u.u
[R.] Hie loquitur de iustitia fidei Paulus.
C] (Cod. Rig. 242 fol. 523a] Disputatio reverendi D.Martini Lutheri, quodpapaeeteius militibus nobis propter Evangelium infe- rentibus bellum sit resistendum, so habita Witebergae anno 1529 die 9. Iunii a prandio.
Christus venit solvere peccatum. Secunda tabula est peccatum. Ergo etc.
Minorem probo: Quidquid non est ex fide, peccatum est.
54 Sie 3ttfulaibi^utation übet STtattf). 19, 21. 1539.
A\ Minor probatur ex 2. cap. ad Galat., ubi dicit, legem non esse ex fide,
s»m. u! 84 et ad Roma.: Quicquid non est ex fide, peccatum est.
Responsio.
Paulus in loco cum ponit. iustitiam non esse ex fide, ibi operam iusti- tiam opponit fidei iustitiae. Est idem, quae est iustitia meriti, quae fide non b apprehenditur.
D. M. L. Argumentum est sophisticum, et idem est , ut dice-
rem: Oculus, .iuris hominis non est ex fide. Ergo oculus hominis est pecca- tum. Hie loquitur tantum de corde humano. Paulus loquitur de iustitia fidei.
II. Argumentum. 10 2. «or. s. u Omnis, qui praeeipit aequalitatem, tollit proprietatem rerum. Paulus
iubet fieri aequalitatem. Ergo tollit proprietatem
Respondeo ad minorem : Paulus praeeipit aequalitatem non in externis aut civilibus rebus, sed in spiritualibus, ut unusquisque christianus adiuvet alterum, et ut simus pares in* eultu Dei. 15
III. Argumentum.
Nihil, quod legis divinae est, pugnat cum iure naturali. Proprietas rerum pugnat cum iure divino. Ergo non est iuris naturalis.
7 unleserlich. Zu entziffern ist etwa: oppos. (?) iusticiae operum et
idem, ergo (?) 17 resp. |?] nullum ius divinum pugnat cum naturali am Rande (von der Hand des Korrektors)
B] 5. Omnis, qui praeeipit aequalitatem, tollit proprietatem. Sed Paulus
S.ffor. 8,14 . .. i-l_. ti
praeeipit aequalitatem. krgo etc. 20
5. Nullum ius divinum pugnat cum naturali. Proprietas pugnat cum iure naturali. Ergo non est iuris divini.
C] Lex non est ex fide. Ergo est peccatum et per consequens sublata.
Resp. D. Lutherus: Est argumentum sophisticum, quod parum facit ad rem, ut oculus non est ex fide. Ergo oculus est peccatum. Paulus loquitur 25 de iustitia fidei.
[fol. 536 b] Omnis, qui praeeipit aequalitatem rerum, tollit proprietatem. Paulus iubet fieri aequalitatem. Ergo.
Respondeo: Paulus praeeipit aequalitatem non in civilibus, sed in spiritualibus rebus, ut sit mutua quaedam Caritas. Item ut simus pares 30 in eultu.
£ie 3irfularbt«putntioii übet «Dlattt). 19, 21. 1539. 55
A] Respondeo: ffol. 28»] Nego minorem.
Opponons: Minorem probo, qui constat ex Genesi, rerum communio- nem esse iuris divini, quia ait Deus et praecipit doniinari omnibus animan- tibus in terra, tum pisoibua in mari et aliis etc., ibi Deus creavit omnia com- u vio\t i,ts
:. iniirii.i.
Respondeo: lila sententia nihil tollit huic sententiae, quia illa sen- tentia fuit ante Iapsum Adae. Si natura mansisset incorrupta, hinc sen- tentia mansisset incorrupta. Natura igitur corrupta necesse est, eam sen- tentiam mutari. io IV. Argumentum.
Quicunque omnia facit pro suo arbitrio sine legibus, est tyrannus. Papa facit omnia pro suo arbitrio. Ergo papa est tyrannus. Papa non habet ordi- nationem ex lege naturae vel lege divina.
D. M. L. Respondeo ad maiorem: Tyrannus est in sua ordinatione, sed papa ij tarnen habet aliquam Ordinationen], sed illa ordinatio est contra legem naturae.
14 sed korr. am imo
B] 27. Omnis, qui facit pro suo arbitrio omnia, est tyrannus. Papa est etc. Ergo.
[M. L.]: Papa quaerit animas [Sffiittenb. 1559, 12fol. 224»] 5Jlog man
an totius generis humani positive, id bem S3apft rotberftanb tfjun. So mag
est, vult ante omnia, quod omnis man aud) aßen tutberfte^en, bie jn bei=
anima sit subiecta suis blasphemiis tetbingen unb fdjüjjen.
et propter eum vadat in infernum. 2)er S5apft fucht futncmltd) bie
Ibi necessarium occurrere omnibus Seelen be§ ganzen men|"d)Iid)en ©e=
•>5 eius militantibus etiam per seditio- fd)led)t§, ba% ift, @r lt>UI für allen
C] Nihil, quod est legis divinae, pugnat cum lege naturae.
Sed proprietas pugnat cum lege naturali. Ergo non est iuris naturalis.
Resp.: Ille locus seu sententia est dicta ante Iapsum.
3u Militantibus magistraribus non est resistendum. Ergo neque duci, qui
militat pro papa.
Resp.: Ulis bellis est latrocinium.
Respondit opponens: Hoc volo, quod illi sint magistratus, qui defen- dunt. Ergo illis non est resistendum.
56
£ir 3itfulatbiäputatton über IJlatti). 19, 21. 153!'.
A] Aliud.
Magistratui et principibus non est resistendum, ergo nee papae, quia,
qui restitit militi vel duci, qui pugnat pro papa
Respondeo: Duci non est resistendum, si legitime gerit bellum, ita nee papae. Sed hoc non facit. Nee papa est magistratus. s
Aliud.
Contra magistratum non sunt sumenda arma. Caesares arma pro papa sumunt. Ergo etc.
D. M. L. Si papae est resistendum, tum omnibus est resistendum Caesares et duces fingunt quidem [fol. 28 b] defendere papam, sed revera io non. Et papa hoc vult, quod illi subdita sit omnis anima, etiam in re minime legitima. Sed dico, quod non sit illi obtemperandum, quia non
B] nem, quia animae damnationem non debemus admitere. Caesari debeo concedere vitam, sed non animam.
Decretum. Sed papa maneipio (Sücfe), traduceret animas in infer- num, non est quaerendum ulli, quare ?
Item, quod nulli concilio vel homini liceat iudicare eum.
Item, quod scriptura saneta habeat
bingen, baB ein igltdje Seele fol feinen ©otte§Iefterungen untettoorffen fein, unb umo feinetroiEen in bie §eEe faren. 2>a ift§ not, ba§ man allem feinem $rteg§boIcf , fo unter jm Iriegen, entgegen jif)e unb julauffe auch burdj ein Sluffrtjur. Denn ber ©eelen öer= bammni§ foEen mir ntd)t geftatten S)em Reifet bin td) fdjülbig ba§ leben ju laffen, aber nidjt bie ©eele. £)e§ 33apft§ 3)e!ret unb Drbnung:
1. SBcnn ber Sapft unjelidje ©eelen tn§ cjeEifct)e geror timrffe unb fürete fie in bie §eEe, fo fol man bod) nicht fagen, äßarumb?
2. ßetn Gonciliuut noch 2Jtenfd) i)äbt macht über jn ju urteilen.
24 unäerjelidje Jen. 1558 25 getor] geroet ehe.
C] Resp. Lutherus : Si papae est resistendum tum, omnibus resistendum, 30
qui defendunt. Sed Caesar et prineipes fingunt se defendere, sed non faciunt. Papa autem quaerit animas totius generis humani, sie ut sint subieetae suis blasphemiis, et propter eum vadant omnes ad infernum, qui inquit: Quicunque non obedierit blasphemanti papae, sit damnatus, et ille
lit SirfuIatbiSputotion übrr IWattt). 19, 21. 1539. 57
A] est legitimus magistratus, imo, qui me vult restituere gehennae et igni Definitio papae est, quod papa est, qui quaerit omnes animas. etiam totius generis humani positive, scilicet ut omnis anima sit ei subdita et subiecta suis blasphemiis, et propter euia etiam fiunt damnati aninü. Quicunque umnea
J vult iro ad infernum propter papam, ille est ocoidendus. Ibi nobis Omnibus occur- rendiun Ml et «iwgnli« eti:im potiua per seditionem propter illam tyrannidem. Nam quis vellet damnari in aeternum propter flagitiosum hominem? Caesar habt! pi>t'->tatem corpus perdendi. Sed papa illo non est eonti-ntus, sed vult mihi claudere coelum post mortem, ut descendam in infernum. Sic enim dicit
10 in decretis : Si papa ad infernum innumerabiles animas deduxerit, non est inter- rogjvndum: Cur hoc facis? Similia decreta sunt illa impüssima, quod omnes iudi- cantium theoriam [?] autoritatem a Romana ecclesia. Item quod non vult iudioari ab ullo. Item quod scriptum sancta autoritatem liabeat ab ipso, quam blas- phemiam confirmant Uli magni asini, qui diount, ecolesiam esse snpra scripturam sanc-
ü tarn, et ipse non ab ecclesia. Et Ulis decretis debemus repugnare, quae volunt hunc papam habere autoritatem, non a scriptura, sed scriptura ab ipso. Et illis est resistendum. Ideo illa blasphemia est maxima, quam singoli et soli etiam per seditionem pellere debebamus. Si ego solus possem seditionem
2 qui] Papa durchgestr. .3 ut] quod durchgestr. Ibi] 5 Papae resisteudum
est etiam per seditionem am Rande 5j6 occurrendum] necessarium est occurrere
durchgestr. 8 potestatem] damnat durchgestr. 9 Sic] Papa blasphemia am
Rande 12 sancta] sacra durchgestr.
h] autoritatem ab ipso et non ipse 3. 3|tetn, bte fjeilige Sdjtifft habe jre
M a scriptura. Has blasphemias hör- Slutoritet Don jm, unb ntd)t et Don
ribiles vindicare debemus singuli et ber ©d)rifft etc.
omnes, quia non ferendum, quod 2)iefe gtelültdtje ©otte»Iefterung ftttb
anima per eius blasphemias debeat mit alle unb ein jeber f dn'il= [fol. 224 i>]
occidi in infernum, ut ipse sit sine big ju redjen. Senn man fol» nid)t
■£i lege. Si Caesar non vult nee [fol. I75b] teiben, ba§ bte ©eelen umb feiner ßefte=
reges, tum est actio popularis. tung toülen foHen ettourget unb in
bie §eCe getootffen toetben, auff ba» et one ©efefe fet). 2BÜ1§ ber ßeifet, Könige unb muteten nidjt tfjun, fo iftä eine gemein Slction unb ©aetje.
24 \oti] fol Jen. 1558
CJ occidi debet, ibi necessarium est occurrere singulis et omnibus etiam per seditionem. Si aliter non [fol. .524 »] fieri potest. Nam quis vestrum vult damnari propter papam, quis etiam vult obedire pessimo illi homini, qui
58 £te 3irful<ubi3putation übet iDtattt). 19, 21. 1539.
A] faceie, facerem. Mori aeterne hoc est nimis. Satis est corporalia pati, sed ad in- fernum desoendere, ibi unusquisque debet resistere corpore et omnibus viribus contra papam, qui non est contentus me amittere corporalia. Si non Caesarea duces, vel etiam necesse est, omnem populum illi resistere. Quis hoc iure censet esse, quod ego a papa occidar, fugar a coniuge, liberis et facultatibus, 5 damner in aeternum et mittar ad infernum? Ibi quisque contendere debet viribus et corpore, üßein. ©her id) meine feel rooUtt laffen inn bie heu ftjarenrt, ich rooltt etje btan ftrecfen, toa§ id) hette, bnb ein seditionem mad)en. Debemus igitur illam blasphemiam ulcisci singulus [fol. 29a] et solus. Sic papa vult vivere sine lege, quod nullus tyrannus facit nee Turca, qui tan- io tum dominium corporum quaerit. Turca est etiam aQy.rökvxog, sed mitior. Est quidem sat ... cus ... et habet suum Mohametum, attamen legibus suis regitur et in corpus dominatur. Sed papa principaliter animas perit, animas quaerit. Yult simpliciter nobis abiieere nostrum Christum et vitam aeternam, et dicere vult: Nos nolumus esse subiecti legibus nee iure divino aut naturali regi, 15 sed omnia agere ex scrinio pectoris sui. Hoc horrendum est, atque adeo contemnit Deum et scripturam : Uli monstro debent esse subieeta omnia genua. Tale monstrum non foit. Haeretici maxime peccant et sunt etiam monstra et lupi, qui ex parte pugnant contra scripturam. Magna ex parte etiam pecoant et tyranni, sed nihil ad peccatum papae. Sed ille seourus non tantum de imperio 20 et invasione Caesaris, sed adoratur etiam. Si omnes homines perdat, laudatur iustus. Corpore patiamur, nos affligit et res bonaque libenter relinquemus, sed animas non item, quas papa petit, nolumus reimquere. Tyrannus corpus adimit, animam relinquit, ille cum titulo Christi, ut vicarius Christi illa tura [?]
11 mitior] Turca mitior est papa am Rande 15 nee] non durchgestr.
B] Tyrannus oecupat corpora, regit politias, Turca principaliter agit de 25
dominio et corpore. Habet suum Mahomet, cui subiectus est, regitur ab eo, sed papa impugnat animas, vult abiieere nos propter eum vitam aeter- nam. Non vult subiiei iuri divino, naturali, civili.
Tale monstrum et novissimum et inauditum, quod velis eum liberum etiam a lege Dei. Haeretici sunt lupi et mali, sed tantum ex parte, 30 tantum impugnant scripturas. Sed ille non impugnat scripturae partem
C] nullam potestatem habet? Caesari obedio necessario, qui ms habet in meum corpus, sed papa corpore non est contentus, sed quaerit etiam ani- nam, vult mihi claudere coelum etiam post mortem, ut descendam ad in- fernum, quia sie sonant decreta: Si papa innumerabiles animas duceret 35 ad infernum, hunc non interrogandum esset, cur hoc facis. Item similia decreta, ut sunt illa satis contumeliosa: Quod omnes sententiae throni acci-
£ie 3itfulatbi*putation übet Mattt). 19, 21. 1539. 5y
A] ad se rapit, quod est principale malum in papa, primum quod animas rapit, postea corpora et deinde lege» ponit in uxores etc. ac dicit: Nos posuimus istas leges. Hoc pestilenti^simuni, quod dicit in decretis: Sententiae nostrae, etiam iniustae, sunt metuendae et debent adorari, id est: Nos non sumus
s subiecti legibus, sed vivimus ex nostro arbitrio. §61), ft)ܧ foU buS fein? Quis potest istas blasphemias ferre, scilicet iniustas sententias adorandas esse? Nor iniustas sententias ponimus et istas tarnen adorare debetis. Quis hie posset cedere? Quis non magis oecurreret monstro illi pestilentissimo? Tale monstrum non est in universa terra, quod longe sit supra Deum Sed tarnen sunt et
io alii lupi. Sed tarnen non sunt tarn securi et severi ut ille lupus et bestia belua. Corpora lubens [!| relinquamus, sed animam nequaquam. In summa. Sunt tales blasphemiae, quas humanum cor non potest pereipere. lila est definitio positive. Papa est tale monstrum, quod eit dominus orbis terra- rum. Ita papa definitive est tale monstrum, quod fingit, se habere impe-
ii rium mundi, quamvis sit blasphemia, quod nee est magistratus nee impe-
1 principale] Duplex papae malum am Rande 3 Hoc] Papae blasphemia am
Sande 14 Ita] Papa atn Rande 15 sit] sed est durchgestr.
B] sed totam et iudicat, iustam esse damnationem animarum per suas blasphe- mias. Hoc non contentus factus est lupus rapiens omnia regna et terras. Rapit et animas, quod intolerabile malum, et etiam rapit omnia politica: In nostro arbitrio est mutare omnia, sententiae nostrae etiam iniustae sunt
ao adorandae. Tales hae sunt blasphemiae, quales humana mens non potest comprehendere. Deberemne ibi cedere? Minime, sed oecurrere monstro.
C] piant iudirium a sede Romana. Item: quod nulli concilio in orbe liceat, eum iudicare. Hoc verbum ita blasphemum et execratum, ut horribile sit legere. Item quod scriptura onera [!] habeat autoritatem ab illo et non e
25 contra. Et illam blasphemiam affirmant illi magni asini, qui dieunt, ecclesi- am esse supra scripturam sanetam, ista non sunt ferenda neque debeo affirmare et ideo perire usque ad infernum, illa debemus impugnare bnb toen idj baZ allein roe^renn funb fo ^olt id) seditiosus teeren. Non est ei satis corpus, uxores, liberos perdere, sed vult etiam, ut anima mea pereat.
3,i Sed quia non est magistratus tunc est actio popularis, et unusquisque debet eum [fol. 524 b] oeeidere quoquo modo, vult enim ut amittam Deum in aetemum. Ületn ebr id) meinen got berlaffen tnolt, roolt idj ebt baran aHe§ ftredEen ba§ idj bah, ba§ tfiut bennod) fein tyrannus. Turca principaliter agit de dominio in bona nostra, is tarnen est subiectus legibus et regitur
95 suis Mahometicis legibus et scriptis, Papa vero non, ille principaliter quaerit animas, vult nostras animas propter ipsum perdi, ut ipse sit sine legibus, dicit:
60 Sie 3irlulotbi*putation übet 3Jtattf). 19, 21. 1539.
A] rium habet [fol. 29 b] nee est