This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world’s books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that’s often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book’s long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work 1s expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google’s system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google “watermark” you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can’t offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book’s appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google’s mission is to organize the world’s information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world’s books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web
ahttp://books;dooglea..fomn/
Über dieses Buch
Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun Öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugángliches Buch ist ein Buch, das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch óffentlich zugänglich ist, kann von Land zu Land unterschiedlich sein. Offentlich zugängliche Biicher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei — eine Erin- nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.
Nutzungsrichtlinien
Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugángliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfiigung stellen zu kónnen, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehóren technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:
+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und móchten, dass Sie diese Dateien nur für persónliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in groBen Mengen nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen unter Umständen helfen.
+ Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern Öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.
Über Google Buchsuche
Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter[http: //books.google.comldurchsuchen.
, 3 1,180,177
ROMANISCHE FORSCHUNGEN
ORGAN FÜR ROMANISCHE SPRACHEN UND MITTELLATEIN
HERAUSGEGEBEN VON
KARL VOLLMÓLLER
XI. BAND.
R7O vl
al. H af - €. Univ ers.-B uchdr ucherei ven Fr . Jun ge (Jun go & Se ha) B rien gen
R70 v,1]
“el. Hof. n. Univers.-Ruchdrucherri von Fr. Junge (Junge & Sohn) Erlangen
MR GIP us. Ñ . a \
ne ren
2 Hermann Stadler
eben dieser Hdschr. für das vierte Buch bietet der Apparat; für die drei ersten Bücher folgt sie am Schlusse desselben als Anhang nebst der Verbesserung verschiedener Fehler, welche sich eben bei der wiederholten Lesung und Vergleichung für jene Bücher noch heraus- stellten. Die Pariser Bibliothèque Nationale besitzt übrigens aus der ersten Hälfte dieses Jahrhunderts eine sehr sorgfältige Kopie der Münchener Handschrift (Cod. lat. 11214; Delisle, Inventaire des manuser, lat. pg. 114), mit welcher ich môglichster Korrektheit halber meine Abschrift verglichen habe. Ausserdem habe ich für die Kapitel LXIV—LXVI, die Göttinger Fragmente herangezogen, deren weit- gehende Übereinstimmung mit der Pariser Handschrift der Apparat er- weist, sowie für den Index die Berner Bruchstücke des Cod. 363, dessen photographische Nachbildung mir Traube in liebenswürdigster Weise zu sofortiger Verfügung stellte. Für das dritte Buch hatte der Vor- stand der Berner Bibliothek, Herr Prof. Dr. Blösch, die Güte gehabt am Original die Korrekturen zu lesen, wofür ich demselben biemit bestens danke. Für die im Monacensis fehlenden Kapitel habe ich ausserdem auch noch den schon früher erwähnten Cod. 41 fol. der Amploniana zu Erfurt benützt, den ich doch etwas ungerecht beurteilte, Ferner verglich ich zu Paris die Cod. lat. 6819 und 6820, sowie 6821, welch letzterer trotz der irreführenden Angabe des Kataloges von 1739 doch nur unsere alte alphabetische Bearbeitung enthält. Über die genannten und alle weiteren Handschriften werde ich nächstens berichten, da ich alsdann eine weitausgedehnte Enquête abgeschlossen zu haben hoffe. Dann lässt sich vielleicht auch die Entstehungszeit der alphabet. Bearbeitung mit mehr Sicherheit bestimmen als bisher. Vorläufig will ich nur darauf hinweisen, dass V. Rose (H. VIII S. 38 Note 2) aus Bamberg. L. III 9 zu weit gehende Folgerungen ge- zogen hat, Denn jene Handschrift bietet allerdings fol.28b und 29 die Vorrede des lateinischen Dioskorides mit der Überschrift: In- eipit prologus sequentis libri per alfabetum transpositi secundum con- stantinum, aber darnach folgt eben nicht der Dioskorides sondern ein alphabetischer liber de nominibus morborum et specierum et herbarum a northungo conpositus (fol. 29b— 36a), der nebenbeigesagt ganz ver- steckt auch ein Dutzend deutsche Pflanzennamen enthält. Derselbe ist vielfach von Constantinus Africanus abhängig, wie u. a. der Schluss beweist: zuccarum et cetera in x, y, z require in libro graduum et in antidotario, Dieses antidotarium selbst folgt nach einem kleinen tractatus de natura aquae u. s. w. auf fol. 40—118 mit der Überschrift: explicit liber diaetarum particularium; incipit antidotarius per alfabetum transpositus, ist aus Constantinus geschépft, der schon von Northung
a
4 Hermann Stadler
collat. dicat ei. angelos adonai abraham ete. — fol. 251d halbe Spalte leer. 1. Buch wieder aufgenommen. O XIIII. fol. 252a Neue Schrift; P XV, f. 260; Q XVI. f. 268; (f. 268 alleinstehend); R XVII. f. 271; S, XVIII. f, 278 (zw. 276 u. 277 ist ein BI. weggeschnitten); T XVINI
h
f, 286; U XX, f. 288: (hier beginnt ein neues Buch); X XXI. f. 297;
(sind 3 Bll. weggeschnitten); Y XXI. f. 306 (zwischen 305 u. 306 ist ein Blatt weggeschnitten); Z XXIII. f. 316 (zwischen 316 u. 317 ist ein Blatt weggeschnitten). Schluss fol. 321c, Verloren gegangen sind ausser dem Anfang noch zwei Blätter: eins im ersten Buche zwischen fol. 247 u. 248 und eins im fünften zwischen fol. 320 u. 321. Der Dioskorides hat übrigens auch noch eine eigene Zählung der Quater- nionen, scheint also einmal selbständig gewesen zu sein. So steht z. B. bei Beginn des 4. Buches: fol. 288a unter der mittleren Spalte K X.; fol. 297 L XI.; ebenso im zweiten Buche fol. 260 E V.; 268 F VI.; bei Pagina des dritten G VII u. 8. w.
Abbildungen hat der Pariser Dioskorides nicht; in einzelnen Lagen sind die Anfangsworte, besonders die Pflanzennamen, in Monogrammen geschrieben: die Überschriften sind meist rot, öfters auch schwarz; in einzelnen Lagen sind sie auch dick grün überschmiert. Die ver- schiedenen Schreiber haben verschiedene Orthographie, auch wechselt die Korrektheit mit den Lagen*). Aussergewöhnliche Ligaturen sind selten; € kommt nur einige male vor. Was das Verhältnis der Handschriften zu einander anbelangt, so steht die Pariser Handschrift der alpha- betischen Bearbeitung viel näher als die Münchener. Besonders hat sie auch jene Verstärkungen der Verben: wie maximum remedium est, saluberrime curat, necessarie adhibetur, u. s. w., die óftere Ersetzung von prodest durch presidium est, von curat od. sanat durch ad sanitatem perducit, sowie die regelmässige Umgehung von iuuat durch Ausdrücke wie; maximum prestat auxilium, maximum presidium est u. a. m. Ich habe also Unrecht gehabt, als ich in der Einleitung zum zweiten Buche diese Dinge auf Rechnung des Umarbeiters setzte. Weitere Einzelheiten ergibt der Apparat und die am Schlusse folgende Kollation der ersten drei Bücher. Die Glossen des 15. Jahrh. in M habe ich nur dann wiedergegeben, wenn sie irgendwie vom Texte ab- weichen: statt aut haben sie stets uel.
1) War gegen Ende einer Lage oder Spalte noch gentigend Raum, so wuchsen die Buchstaben in allerlei Schnörkel aus, wie das aus Bastard a. a, O. zu er- sehen ist.
6 Hermann Stadler
AZ De elatino, NH De iacintu, AH De eupatorio. NO De meconio, 410 De pentafillu, = De alio meconio, M De fenica. |110a] =.4 De meconio ceratiten, 5 MA De idea. EZB De mecona frodis, MB De robia. ET De ypechon. MT De ippuris. Z4 De iosquiamo. MA De altera ippuris, ZE De psillio. ME De cocu infectibu. 30 Eg De strignu. 10 Mg De tragio. EZ De alio strigno. MZ De alia tragion. ZH De strigno ipnotico. MH De tragu. ZO De strigno manico. MO De squinu. O De dorignion. N De licena id est brion, 35 0.4 De mandragora. 15 NA De paranicia. OB De alia suprascripta. NB De crisocolla. Or De aconito. NT De crisogono. OJ De alia aconito, NA De agerato. OE De conio, NE De peristereon. 40 Og De ixmilax id est taxu. 20 Ng De gerabotane. OZ De astroquinon, NZ De tragulu. OH Denerionid est lorandro. 4 XXXVII. de aelatino P., fehlt BAs, 2 XXXVII, de supastorio BAs.
3 XXXVIII, in XXX VIUI. korr, de pentafillo BAs, 4 XL. de fen, P., BAs. 6de rodia BAs. XLIII. de ipuris BAs, 7 XLIIIL. de alia ipp. P., de alto ippuri BAs. 9 XLV. de cocco, BAs, 10 XLVI, de tragion BAs, 12 XLVIIL de trago...t..u BAs. Das Pergament ist hier vielfach durchlöchert. 13 XLVIIII, de scino: n und o nur balb. 14 L. de licen..idestbri,.n BAs. 15 LI. de paranitia P., paro- nicia BAs. 17 LIIL d.. risogon.. BAs. 18 LIV. de agera..o BAs. 19 LIV. de peristerion BAs. 20 LVI. de iera botani BAs. 21 LVII. de trag detulo P., de stragalo BAs, 22 LVILI. de iacynto BAs, o halb, de iacinto id mascabare P, 25 LXI. de meco nio. c. P. fol, 288c. ceratiten, n halb BAs. $24 LXIT. de me- conio frodis P,, de mecono afrodis BAs. 27 LXIII de ypechon, von y Rasur M, de uypecon P., de hipecon BAs. 28 LXIIII. de iosciamo BAs. 29 LXV.de psillion BAs, 30 LXVI. de strigno BAs., wo das folgende: de alio strigno, sowie die Nummern bis LXXXY. de facon fehlen. 31 LXVII. de at? strigno P. 32 LXVIIL de strigno uiminoctio P., d. s. ip.. otic., BAs. 33 LXVIIII. d. 8. matico P. 36 de alia mandr. fehlt P., (auch in M. zwischen den Zeilen), wodurch sich die nächsten Nummern (bis LXXVIL) um eins verschieben. de al- tera m.BAs, 37 LXXII P. deaconiton BAs. 38 LXXIII aconitto P. de aconito altero BAs. 39LXXIV.P. de conion BAs. 40 de smilax BAs. LXXV. de smilace P. 41 de astro ..i..on BAs, LXXVI. de astroquinon; LXXVI. de astrocinon P. 42 de n-Falte im Perg. erion. BAs, LXXVIII. de nerion idest rodo daflis P,
8 Hermann Stadler
PKE De antirinon. 30 PNA De ippofaes. PKg De catanance. PNE De ippofesto. PKZ De tripolion. PNg De cici. PKH De cemos. PNZ De elleuoro nigro. 5 PKO De adianton. PNH De sesamoides. PA De tricomades. 35 PNO De tytymallo. PAA De sanction. PZ De pytias. PAB De <e>gylops. PEA De lateris. PAT De glys. PEB De peplos. 10 PAA De poligalon. PET De altero peplo. PAE De osyris. 40 PEA De camesicu. PAs De hercinos. PEE De scammonia et dia- PAZ De smilax. gridiu. PAH De smilace leni. PEs De camelea, 15 P.A40 De murta agrestis. PEZ De timelea id est ur- PM De dafni. 45 bisclu. PMA De dafnoides. PEH De acti disse id est PMB De camedafnes. sambucu, PMT De elleuoro albo. PZ0 De policomo. 20 PM De sesamo, PO De apio. PME De cucumere agresti 50 PO A De coloquintida, PMg De elaterio. POB De epitimo. PMZ De stafisagria. POT De alipon. PMH De tapsia. POA De empetro. 25 PMO De spartu. POE De clematis. PN De sillebon. 55 POg De ampelos agria. PNA De bulbu merepsicum.| POZ De ampelos leucae. [1104] PNB De balano mirepsico. POH De ampelos melena. PNT De narcisso. POO De dipteris.
1 CXXVI. de antirino 2 CXXVIL de catanane 4 CXXVIII de cemu 5 CXXX de adianto 6 CXXXI, de tricomanes 8 CXXXIII. de egilope 9 CXXXIV. de glix. 10 CXXXV. de poligallon 11 CXXXVI. deo siris 12 CXXXVII, de hercinus 13 CXXXVIIL de hismilace aspera 14 CXXXVIIII, de ismil. |. 15 CL. de m, agreste 18 CXLIIL de camdafn, 19 CXLIIII. de elleb, 20 CLV. de sesamoides 21 CXLVI. de cucumeri agreste 22 CXLVII. de elicterio ‘23 stafi rad. (t) sagria M, 25 CL. de partu 26 CLI. de sillibo 27 CLIL de b. mirepsien. 31 CLVI. de ippofices 32 CLVIL de ippo. festo, 33 CLVIII. de eleb, 34 CLVIIII. de setsamo, et geflossen. 35 de titim 36 CLXI. de pituas 37 CLXII. de lateridis 39 CLXIIII, de peplio 40 CLXV. de camesice 41 CLXVI, de scamonia idest diacridiu 44 CLXVIIL de timelia idest taruisclu 46 CLXVIIII, de actidis, i. e, sand. 51 CLXXIII. de aepitimo. 52 CLXXIIII, de lipon 53 CLXXV, de aempatron.
10 Hermann Stadler
prestat effectum. digestionem celebrat, si anten aut granu fabae accipiatur, indigestionibus prodest stomaticis dentibus conquas- sata et gluttita medicatur, postquam meru debet sorbi emptoicis prodest C.i, cum uino temperato, sciadicis oboli duo accepti cum 5 aqua; et neufreticis et uessice dolorem conpescit. ydropicis .{.ii. cum mulsa febrientibus datur, non febrientibus cum uino et melle recte datur. ictericis subuenit, menstruis imperat, olce una cum uino bibita. uentrem mollit olce .iiii. cum uino bibite et mulsa quiatos .x. addito melle sicut electuarium et repositum et ac- 10 ceptum tisicis et emptoicis curat, | [111c] B' De brittanica!). Brittanica erba est folia habens lapati agresti similia, sed nigra et aspera, gustu stipticu; asta non habet longa, radice minore et tenue. folia eius exucantur sicut sucus eius conlectus in sole ponatur. uirtus est illi stiptica, 15 maxime prodest uulneribus oris et faucium, et his facit, qui stipsin recipiunt, I De lisimacion. Lisimacion astas habet altas, maiores et tenues et fruticosas, circa quorum folia noda habet minuta, ita similia,
1) Glosse: de b. q’ babet folia sim, lappacio agresti.
1 accepta prest, eff. sanitatis exhibet MS. si autem in modo -um MS. grani fabi, -be MS. P. 2 in digest. stomacis P. 3 uino postea glutito, MS, emoptoicis, ’emopticiis P., eru debit P. 4 utiliter datur auch P. <I, [cum lacte recenti caprino aut]? cum uino temperata sciaticis ne- freticis ob . II. accepta c. a. medicatur et uesice ydr. febrient. <IL c. m. dantur. idrop. P. 6 feb, danturP, uero cum. yetericis cum uino subuenit. c. u. fehlt MS, subuenit. 7 olca una et MS. 8 olcis quatuor et cum u. et ciatis X, bibita, exhibita MS, [nel cum aqua calida ciatis II. ad bibendum dabis] fehlt Ms. cum melle nero composita sicut electuarium et accepta ptisicis et emoptoicis maxime subuenit. Solce quatuor P, bibita P. 9 decem additur mello addito P. electar. P, 10 maxime curat P. Das Folgende ist eine Verarbeitung von Pseudo- apuleius 1., teilweise finden sich diese Dinge auch bei Serapion. Wie gewisse Wiederholungen andeuten, laufen hier mehrere Redaktionen aus verschiedenen
Dioskoridesbearbeitungen nebeneinander. 11 Britanica, Briet. MS. herba, P, 12 similia apatio agr, sed paulo nigriora et, fehlt MS, lanosa stiptica hastam luero habet longam et radicem paruam et t. 13 et folia eius exsucantur exsicc. MS. sicut feblt, P, 14 sucus e. col- lectus, siccatus MS. ponitur et siccatur et est illi. 14 sole — 15 prodest fehltMs. hec prodest m, uuln. et cancris oris uel f. et f. P., cum uino et hiis qui per tipsim (ptipsim,) ptisim MS. incurrunt 17 Lisimation
-machion SJ. -mation hastas habens P. his qui P, astas h. maiores, et. t. fehlt MS. 18 quarum nodos folia, noda fol, h. P. minuta h, salicis <iréas> 8,
12 Hermann Stadler
E' De poligono femina. Poligonon femina frutex est .i. uirga habens, molle et cannosa, spisse sicut panpingas et nodosa, in quibus nodis sunt folia pity similia, radix est illi inutilis, nasci- tur locis humidis. uirtus est illi stiptica; omnia suprascripta
5 facere potest, sed minus uirtute habet.
s' *De poligonaton. || [112b] Poligonaton nascitur locis mon- tuosis; frutex est alta; folia habet similia lauro, sed latiora, gustu simile habens male quidoniae aut male granate, stiptica paulu- lum. singulis foliis flores albi plurimi nascunt<ur>, radix est
10. illi alba et mollis, nodosa, aspera et longa, odorem graue habens grossitudinem digiti. uulneribus adibita cataplasma medetur, liuores uultibus detergit.
7! De clematis’). Clematis aut daflionides aut poligonides aut mysinoides uocant. nascitur super terra, sarmenta longa habens,
15 sicut iunci habet grossitudinem, folia longa lauro similia factura et colore habens, sed brebior. folia eius et asta bibita cum uino solutionem uentris stringit, dysintericis subuenit. pessario adibita cum lac et oleo roseo et cyprino disintericas dolores mitigat, masticata dolorem dentium tollit. morsibus uenenatis || [112c] oc-
20 currit, dicitur et morsu aspidis cum aceto bibita mitigare. nasci- tur locis cultis.
H' De polemonion. Polemonion aut fileterion, cappadoces uero celidoniam uocant, astas habet tenues et quadras, folia paulo maiora a ruta et oblonga, similia polligonia aut calamites; et
1) Glosse: de clematos.
1 Poligonos vero femina, Poligoñ P, unam uirgam furga in uirga korr, P. 2 mollem et carnosam cannus asp. P. (a. R. al.carnosa verdruckt aus cannosa, MS.) spissam sicut ramosa pinguis <oalriyyas> ranpinguis P. unglüeklicher Besserungsversuch eines verstiimmelten Wortes, nicht bei SJ. u. MS. 3 folia sunt pici, pini SJ. piti P. 4 umidis P. est ei 5 quamuis minorem uirtutem habeant. habens P. 6 Poligouaton nur in P. 7 set lat, 8 paulolum 10 et aspera 11 digiti habens. 12 liuore 13 Clematis, CI. alia Dya. a, dafnoides a. policantis SJ, misinoides P. 14 nascitur super terram locis cultis sarmenta 1. b, in grossitudinem iunci et folia in lauri factura, 15 folia habens P. simile P. lauri sim. SJ. factura habens P. 16 colore sed breuior P. sed breuiora et br. SJ. f. et asta b. 17 stringunt et dissintericis subueniunt, disint. P, adhibita P. 18 lacte eiprino, cripr.P. dissintericos mitigant 19tollunt. 20occurrunt, morsus asp, mitigant ut dicitur. 22 Polemonion cappadocii celidoniam uocant, celod. P. <ef, Spr. IV 8. Nr. 25.> 23 et folia tenuia, parum minora SJ. 24 et oblonga similia poligonie aut calamite (a. R. al. calamento).
14 Hermann Stadler
bubussa. habet enim ipsa asta angulos, in quibus folia nascun- tur, in qua folia sunt flores melini. semen habet super ipsa asta sicut flommos, et asta et frutex aspredinem habet, pulueris simile, quae cum carni applicita fuerit, pluriginem facit. radix ei colori 5 nigro, quae fracta alba paret et muccillaginosa, cuius et necessitas est ci<r>ca usum. trita et bibita emptoicis medetur, conquas- sationes reficit, tumores ani sparget cum folia irigerontos. cata- plasma adibita omnia suprascripta facere potest. uulneribus paracollesin facit, carnes incisas frustis et in caccabo missa in 10 se glutinare facit.
*4l De <o>lostion!). Olostion erba est minuta, tres aut .iiii. digitos a/ta, folia et asta coronopodi similia habens aut agrostis. uirtus est[113b]illi stiptica. radix est illi ualde tenuis sicut filu, albu, odore uinosa, longa digitis .iiii. nascitur locis cultis. potest et
15 haec sicut suprascripta carnes coagulare. cum uino bibita reu- matibus adest.
BT De stibe. Stiuis folia et semen uirtute habet stiptica; unde elixatura eius accepta et supposita disintericos opitulatur. aurium dolore mitigat et si p[l]us miserit; folia eius cataplasma adibita
20 suffusiones oculis detergit, fluxum sanguinis uel uulnerum siccat inposita.
II” De climenon, Climenon asta habet quadra, simile fabae uiri-
1) Glosse: de olostion, Asteriskus?
1 habet etiam basta P. angulus P. — nascuntur. flores sunt illi mellini. 2 inquibus f. s. P. super astas hasta P, 3 flomos, fiommus P. haspre- dinem habent P. astas et flores habet papaueri, pulueri MS. pulueresP, similes A quod si carni, carne P. applicatum, adplicita P. fuerit prur. est ei colore, auch P. 5 nigra quae (quod) que P. cum fracta fuerit apparet et etiam mucilag. cuius — circa usum fehlt. 6 cicausum auch P, quae trita emopt, et mopt. P, conquassationemP. conquas. 7 tu- moris anni P. spergit, spargit P. e. foliis yrigerunte, folio irigeruntos P. cataplasmati 8 omo. supra uulneri 9 paracolesin P, -sim carnis in- cisis frustim fehlt SJ. frustis MS, in cacabo missas, auch P. 11 De oleostion Oleostion P. SJ, Olostion Dya., herba, auchP. tribus . 12 digitis coronepodi, -opodiP. agrestis, acrostinP. lilii albi, filus albo P. 14 odoremP. uinoso altis, ocultis P. reomatibus P. 17 Stibeos herba est. cuius. semen et folia. Das Folgende ist aus Oribas VI 507 La. Erst die 2 letzten Sätze sind unserer Übersetzung entnommen, 19 Item folia eius cataplasmati ad. suffocationes 20 uel fehlt inp. siccant. 17 Stybeas SJ. De Stibae. Stibis P. 18 dissin- téricis P. 19 dolorem P. adhita P. 20 suffocationis P, sicat P. 22 Cli- menon, -um MS. astam bh. quadram similem f. uiridi et folia sim. fabae P,
16 Hermann Stadler
dicitur, in fluminibas nascitur. cuius coma super aqua extendi- tur. cui folia supernatant, spinas uero celat in aqua. folia latiora habet et oblonga, hasta eius in initio grossa est, id est in sum- mum, ceterum ad radicem tenuis et habens spinas; sicut spica D semen amborum habet, uirtus est illis frigida et stiptica. omnes tumores inpositi sparget. melle addito aptas oris et putredines tollit, faucibus et gingibis inpositio opitulatur. sucus eius colliriis nobilis miscetur, semen eius cauculos frangit et excludet. terreni uero semen .L.i. bibitu et inpositu morsibus uenenatis occurrit, 10 dato ueneno || Cod. Parisin. latin. 9332 [fol. 290c] contrarius est uim eius uin- cendo. elixatura eius sparsa pulicis negat. in flumine tracie uero in strimona palude de erba eius equi inerbantur, semen eius, quia dulce est, eustomacum est. pro tridico de ipso pane 15 faciunt usui aptum,
- XVI. De olimonio. Olimonio aut neroides folia habet|[290d] similia bete, sed tenera et oblonga et multa, asta habens longa et tenera et erecta, sicut liliu. semen habet ofrufu et stipticu in gustu, Semen eius bibitus cum uino oxifabe uno disintericis et quiliacis
20 opitulatur, fluxum mulierum stringit. naseitur locis cultis et umidis,
XVII. De lagopu. Lagopu bibita cum uino uentrem abstinet.
febrientibus cum aqua datur, non febrientibus cum uino. trito
1 aquam 2 cui fehlt laciora P. 3 habens, P. [asta eius in qua habet quosdam globos duris spinis stantes angulatos in quibus semen est in- elusum Zusatz aus:? asta in initio -i- in summo g. est ceterum, asta heris P, inicio P. et habens, h. in se tenues sp. sicut spica SJ. in se tenuis P. sicut spina P. 5 semen est ambobus, habent P. illi frigida et stiptica es folgt ein Zusatz aus Orib. VI. 513, omnis tumo- ris P. 6 spargunt inposit Rasur espit mit tibergeschr. arg. P. naptas <ápdas> et omnes o. p. abta solis P. putridinis P. 7 tollunt inpositi opitulantur inposicio P. 8 nobilibus adm. coll, colleris admiscitur P.
8. ipsius eorum cauculus stringit P. excludit P. semen < II. semen eius P. 9 bibitum et inpositam 10 nenino P. 11 contrarium uis, uim MS. elix. est. e. el. eius herbe cum semine sparsa, el. eius sparsa pulices necat MS. 12 pulices necat, tracide P. tr. et in strimonia,
tr, in stirmonia pall. MS. 13 plaude, palude herba e, padulem P. inher- bantar semen quia, simen eius e. 14 (eustomach.) tritico panis fit usni aptus, 16 Ic‘ De olimonion M, im Index. XIV P. Limonion herba est tyrsum habens lilio similem et folia bete similia semen plurimum rubrum redarguentis siue stiptice uirtutis. (Gektirzte Bearbeitung) 18 obrufu 22 ZZ' De lagopu M, im Index. Lagopos [dicta est a similitudine leporum pedis] nascitur [inpratis et] locis cultis et ubi oline habundauerunt. cum u. potui data uentrem a. cum aqua et non, c, aqua datur n. f. e. 23 trita et inposita.
18 Hermann Stadler
perat. superior radix eius cum uino bibita uentrem!) stimulat, iossanu uero accepta infantes enterocellicus medetur.
*XXI. De sparganion. Sparganion folia habet xifio similia, sed angustoria et reclinata, super hasta habens capitellum, in quo
5 semen inuenitur. radix eius et semen datur cum uino contra morsus uenenatus.
XXIL De xeris. Xeris aut cestris aut xirida aut hirina agreste dicunt, set Romani gladiolum dicunt, folia iridi similia habet, sed latiora et acutiora, hasta in medio foliorum cubiti unius longa et
10 grossa, in quibus uirgis capitella sunt trigona, et sub ipsa flores sunt purpurei et in medio finicini colorem habens, semen ipsum in foliculis est, simile cucumeris. semen ipsum rotundum est et nigru, gustu uiscidu. radix est illi nodosa et longa et rufa; uul- neribus capitis optime prodest, fracturis medetur, ossa confracta
15 exeludit, omni corpori infixa euocat inposita addito ei florem esusti partes tres et radiccs centaurie partes cinque et melle sufficienter. aceto addito et cataplasma facta tumoris et duritias spargit. bibitur, ut conquasationes reformet, lateris, dolorem tollit, stranguriis et sciadicis optime opitulatur, radix eius fluxum
20 uentris stringit || [291b] cum dulcore et aqua maritima accepta.
1) Lies: uenerem.
1 Nach stimulat Zusätze, 2 radix uero inferior accepto infantibus en- terocelitis, infante santero, P. in utero ciliacis e. 3 KA‘ De sparganion M. Sparganion nur in P., fehlt sonst tiberall. 7 XB" De xeris M. Dexeris, SJ.MS. in e. korrig. (De Dexeris) Derselbe Text steht auch unter gladiolum, doch mit Varianten, die ich mit * bezeichne Dexeris aut cestris a romanis gladiolus dicitur hee fol. habet yridi sim. 8 uir.P. Glad. quem alii deteris aut e, dicunt f. yridi 8, h. laciora et acuciora P. 9 et astam,* (hastam) longam grossam, 10 gross. et in e. in qua uirge, in cuius uirga * s. cap. habentes trig., cap. sunt trig.* trigona — semen fehlt e. SJ, sub. quibus, ipsis MS. 11 purp. in fenicheum c, habentes, sub ipsis f. habens p. et in m. fenicinum (al’ feniceum) colorem h.* semen est in foli. sem. est eius in foli. sim.* eius in f. est e, MS. 12 cucum. semini rot. rotundum et nigrum et gustu* 13 uiscidum nodosa longa et ruffa n. et 1,* que uulnera c. o, curat, curant * 15 omnia inf, c. inuocat P. 17 tumores et duritias spergit si partes tres floris eris addantur ei et radicum centauree pariter .V. et mel suf- ficiens. aceto addito ut catapl. factum bib. tumores — spargit erst weiter unten * duricies e. si uero tres foliorum partes ei addantur et radices centaurie partes quinque et m. sufficiens et acetum et ut cataplasmis (-ma MS, -mata facta e.) inponantur tum. et durities spargunt* 18 sparget MS. bibita (-um MS,) conquassationes reformant* conquassationibus subueniat 19 tollunt* opitulantur * 20 cum dule. in aliis cum dolore e. marina sumpta maritima*, e. MS, accepta* MS.
20 Hermann Stadler
habens, colore habens feniciu. isto similiter masticato et con- sputu celerius serpentibus infert mortem. radix ipsius cum car- damu et isopo bibita oxifabu plenia lumbrices latos stinguet.
*XXV. De licobsis. Licobsis, quem multi et ipsum ancusam
5 dixerunt, folia laptuce habet similia, set oblonga et aspera et grossa et declibes; supra radice hasta habens longa et aspera et recte, ramulos multos habens .i. cubiti altitudinem, super habens flore minuta in cubiti et purpureo et obruffo et stiptico. nascitur in campis. radix eius in cataplasmis adibita conpulenta
10 igne agru extinguit, trita et cum oleo superhuncta sudorem prouocat.
*XXVI De acion idest sibissono. Acion aut dorida, multi et istam [a] a<I>cibiadion dixerunt; folia oblonga et aspera et tenera et pinguia similia ancusae, sed minuta, spinas habens inter se, set
15 folia multa et minora super asta, habens flores purpureos circa folia, in quibus semen est ueluti caput serpentes. radix tenuis sicut digitus, nigri colores, cum uino bibita morsibus uenenatis occurrit et omni corpora contra uenena tutissimas servat. simi- liter facit et semen ipsius. dolorem sciadicum proibet et lac
20 mulierum cum uino bibitu abundare facit aut cum suco tisane bibitam.
XXVII. De ocimoides. Ocimoides multi et stecion dixerunt aut fileterion. [291d] folia habet similia ocimo, hastas duorum pal- morum et asperas, foliculus habens similis iosquiami, et semen
25 nigru, mellantio similem. uirtus est illi: cum uino bibita morsus uenenatus conpescit, sciadicis cum murra et piper maxime pro- dest. radix est ei tenuis et inutilis.
4 hab. quod habet col. SJ. habet et colorem feniceum et istud similiter istos militer P. masticatum et consputum et masticato wiederholt, aber getilgt P. 2 infret P, cardamo et ysopo 3 in (modo) oxifabi unius <dEufépgou nidos > modo oxifabre e. lumbricos 1. occidit 4 KE’ De licobpsis M. Text nur in P. 7reteP. 12 K<'De acion M. Text nur inP, 22 KZ De o, M. De ocimoides, Das Kapitel steht mit Ausnahme von multi — fileterion, was nur P. hat, im Druck am Anfange des Artikels: ocinium, bei SJ. unter ozinum, Varianten: ozimo, 23 duarum palmarum SJ.e. 24 et asperas fehlt que foli- culos similes habent insquiamo, que aste f. h. sim. squiamo SJ. 25 nigrum simile melantio, -atio SJ. illi talis 26 uenenatos sciaticis murca, mirra e. pipere 27 inut. et ten. Unter ochimonides findet sich folg. gekürzte Bearb, O. folia habet ozimo similia et ramos yrcos cum lanis semine plenis ut est mel- lantium quod potui datum medetur serpentium morsus atque sciaticam passionem, 27 Hier folgt bei Spr. #0’ xepi ¿olvov, welches Kapitel in der Münchner u, Pariser
22 Hermann Stadler
et suaues in gustu et stipticas, in quibus uirgis sunt capita obro- tunda sicut uerticilli, sicut prassiu, et in ipsis capitibus semen nigru inuenitur, nascitur sub petra. folia eius [292a] trita et inposita uulneribus recentibus paracollesin facit mire.
5 XXXI. De alia sideritis. Alia sideritis hasta habet duobus cubitis longas et teneras, folia habet in ipsis astas similia per- steridi, set diuisa, in circuitu plurimum nascens, sed insusu tenues et oblongas, et in cacumine haste capitello rotundo et aspero, in quo semen est simile bete, obrotundo et duro. et huic uirtus
10 est traumatica similis suprascripte.
XXXII. De tercia sideritis. Est et tercium generum sideritis, quem crateuas eracleam dixit. nascitur in parietibus sicut uitis, folia habens minora, tenera et multa ex una radice nascens, si- milia coriandro. cuius haste longe sunt duobus palmis et molles
15 et albidiores. flores habet fenicinos, gustu mucellaginosu, trita et inposita recentibus uulneribus paracolesin prestat.
*XXXIII De acilio. Acilios, quem multi dicunt sideriten, asta habet duobus palmis longas, set obtortas, ut coluber est. in quibus folia sunt tenera, diuisa in circuitu, similis coriandro,
20 amara et muscellaginosa et odore uiscido et capitello super habens obrotundo, flore habens aureo colore. nascitur locis umbrosis et cultis comaque trita et inposita uulneribus para- collisin prestat et sine tumore loca suprascripta seruat, fluxum sanguinis abstinet maxime mulierum subposita matrici. elixatura
25 eius fomento adhibita fluxum matricis stringit, disintericis utiliter datur.
4 cap. sunt 2 uerticelli et, uertiscelli e. uoticelli SJ.; a. R. al. uerticuli prassii 3 nigrum 4 recentibus nur P. paracolesim faciunt p. prestat MS, Die drei Arten sind im Druck in einem Kapitel vereint, 5 AA‘ De alia sideri- tis M. Alia sidericis, e. (t) astas habens MS. 6 et teneras fehlt e, et folia in astis, astulis SJ. peristeridi <rspidos> 7 et diuisa, sed diu. MS. nascentia sed uisu, sed in uisu e, et in SJ. tenuia 8 oblonga, longa SJ. in cac. uero aste capitellum habet rotundum, retundo P, et asperum 9 quo fehlt P. blete, nite P. bete MS. obrotundum et durum uhic P. 10 termantica et 11 AB" De tertia sideritis Est tert. e. est et tert. genns, est et secundum MS. sidericis (t) sideritidis SJ.MS. 12 quam cratebras oradium, quod catebras araclium SJ. eradium e. eracleam MS, 13 minuta et aspera tenera e. nascentia 14 aste, haste MS. walmis P, 15 feniceos, fenicinos SJ. in gusta mucilo- ginosa, muscil, MS, 16 uuln. rec, MS, facit, prestat e. MS, 17 AI” De aciliu M. Text nur in P.
24 Hermann Stadler
XXXVIII, De opatorio. Epatori frutex est sarmentosa, hasta habens recta et lignosa, tenue et nigrae et asperosa, cubiti unius habens longitudine aut amplius, folia habens in giro diuisa sicut pentafillu aut canabu, cuius folia in capite ut serra incisa est.
5 semen est in media hasta haspero et iossu declibu. folia eius sicca absungiae porcine uetere addita trita et inposita dura uul- nera ad cicatrice ducit. semen uero eius et folia cum uino bibita disintericis et morsibus uenenatis occurrit medicando, multi istam artemonion dixerunt esse, sed alia est.
10 XXXIX. De pentafilo. [2920] Pentafilla aut pentepedes aut pen- taston aut pentedactilo aut seudoseleno, hastas habet semine plenas et tenuas, longas duobus palmis, in quibus semen est. folia habet ediosmi similia et in partibus quinque diuisa ipsa folia, singula folia in singulis hastis, florem uiridem habens,
15 nascitur locis umidis et in uiis. radix est illi rufa et oblonga, plus ab elleboro habens grossitudinem, omnibus tamen utilis. radicis eius elixatura usque ad tercia decocta dolorem dencium — |
Cod. Mon. |114a| mitigat ore retento. gargarismo adibita a putredine os re- seruat, aspredine arteriarum dislenit, uentrem stringit, disintericis
20 adibetur. artiticis et sciadicis prestat effectum. elixatura eius cum
Folgende: uirtus est ei extenuatoria u. s. w. ist aus der Beschreibung des Eu- patorium bei Oribas. VI 470 La. 1 De Eupatorio M. im Index. Eupatorium serm, P, astam 2 rectam et lignosam tenuem et tenuem SJ, et nigram et asperosam asperiosam e. asperam MS. in cub. 3 habens feblt. longitudinem, longitudine SJ.MS, por(r)ectam sunt ei in gyro MS, nigro SJ. 4 pentafilon canabo, canabus SJ. canapis MS. cuius folia fehlt SJ. in cap. incisa sunt ut serra, sunt inc. SJ. est fehlt. 5 a media MS, asperum, asperrimum SJ. et subductum decliuum est de aelibu P. et subtus decl. est ei SJ.MS, et subtus decliuum est ei fol. e. 6 cum absungia porcina, et auxungia p. e. ueteri 7 cicatricem perducunt, deducunt e. duc, MS. 8 dissint,, dysint. MS, occurrunt MS. multistamartem, P. 9 agrimonia MS, (frei) sed est alia species, sed alia est e, 10 De pentafilla M. im Index. Pentafilon, MS. unter quinquefolium; a. pentapedes, pentapetes SJ.e. pentaptes a. pentascon MS. pentadactilum, -lon SJ. 11 pseudoselinuw, pestiriton aut presendosilinum e. astas 12 tenues, plen. ten. et 1. SJ, duabus e. 13 ediosmo e. MS. -sino, ocliosmo SJ. et in q. p. din. ipsa folia fehlt. 14 singola P, astis fole uirida P, habent, babet SJ, 15 in locis MS. humidis et in imis e. est ei ruffae, 16 ab fehlt. cross, SJ. gr. utiliter radicis 17 eius fehlt e. ut ad e.
tertiam dentium 18 retenta et quasi, retaentum gar. garissimum hadhib,P. putredinem oris tollit, ore seruat P, 19 aspredinem alter. P. necessarie adbib. auch P, 20 arteticis, artericis MS. atyriacis P,
et scandicas P, sciat. eius feblt
26 Hermann Stadler
quibus stipticum medicamen est opus, bibita renmatismum uentris et disinteria conpescit et fluxum matricis suspendit et omne fluxum sanguinis abstinet. MB‘ De robia!). Rodia radix est nascens in macedonia, similis 5 costo, sed paulo leuior et non aequalis. quae digitis confrigiti rosae longius iactat odorem. cum oleo nardino cefalargicis maxi- mum remedium est. capiti fomento adibita et fronti et timpora linita maximum presidium est. MI‘ De ippuris. Hippuris aut anauasin uocant. nascitur locis 10 humidis et monumentis. hastas habet rufas et asperas et nodosas, quae haste, quicquit uicinum habuerit, inligat. in quibus folia sunt acuta et tenera, iunci similia et spissa, susu ascendentes et aliquotiens de pariete dependent. comis plena est habun-| [114 d] dantibus et nigris sicut caudae, qui lignosa et dura. uirtus est 15 ei stiptica, unde sucus eius sanguem naribus profluentem ab- stinet. disintericis uino bibita medicatur, urinam prouocat. folia eius inposita uulneribus recentibus paracollesin jfacit. radix et erba eius tussientibus et ortopnoicis medicatur, conquassationibus opitulatur. incisione uessice et intestinarum solidare; enterocelicis 20 folia eius cum aqua bibita prestat effectum.
Md De altera ippuris. Est alia ippuris comas minores habens et albas et molles. cum aceto terta et inposita uulneribus re- centibus paracollesin facit.
1) Das Kapitel ist mit unbedeutenden Varianten von späterer Hand am Rande
wiederholt.
dentis atque, siue MS. redarguentis uirtutis est sanguinis fluorem siue, quemlibet flux. MS., mulierum fluxum uel uentris stringit. Gekiirzte spätere Bearbeitung. SJ. w. o. doch oximirsino -ne P, stipt. est ualde et omnem P. 4 De rodia P. Rodia herba est nascitur P. 5 lenior MS.P. equalis que, P, fricata dicitis confricita P. 6 rose cephal, 7 est fehlt P. et fronti illinita, inlinita P, et typoribus max. (tymp.) tempora max, P. 9 Hipporis, Hyporis SJ. HYPPORIS P. aut anabasis, a. aut efraidam P. 40 umid, P. et in monumentis, P. — <tápois ráppos > astas 11 que aste, P. qui(e)quid, quidquid P. babent illigant (allig.), habuerint in- ligant P. 12 acutas et neteras P. et iunco spisa P. et SJ. sursum ascendentia 13 hec etiam ali. parietes P. dependet est fehlt. 14 et fehlt. nigri P. cauda, caude equorum SJ. caude que P, que sunt lignose et dure, linosa P, 15 sanguinem, P. 16 diss. cum uino 17 paracolesin faciunt. et r. et erba, P. 18 hortono. P. medicantur 19 opitulantur conquasat. P, dicitur uero, P. incisiones intestinorum interocellicis P, 21 De alia iporis? P. (verwischt) Yporis alia Dy.SJ. est alia P. _minorisP. 22 habet SJ. terta auch P. 23 paracollisin P.
et multu, gustu stipticu habens. semen eius cum uino bibitum fluxum uentris et matricis abstinet quo semen plurimi colligunt, terent et faciunt trociscos, quos siccos utuntur. || [el MO! De squinu. Squini duo sunt. unum oxiscynos appellant, quia acutu caput habet. alteru bero semen habet nigru, rotundu, sed his grossus et fortis est. Est uero et tertium genus squini paulo grossior supraseriptis, qui olosquinos dicitur. habet et iste semen simile suprascripto. semen uero amborum assu et bibitu cum uino fluxum uentris et matricis stringit, urinam prouocat et do- 10 lorem capitis conmouet. sed folia, <que> ad radicem sunt, cataplasmis adibita falangionis ictus mitigat, creticus quinus aut syriacus semen scaroticum habet, sed moderanter dandum est, ne letargicum faciat. N' De licena id est brion, Licena, qui super petra maritima 15 nascitur, brion est. cataplasma adibita fluxum sanguinis abstinet, tumores conpescit, sernas emundat, ictericos opitulatur. melle addito aspredine oris et linguae dislenit') reumatismum con- pescet. || *NA' De paranicia. Paronicia nascitur in lapidibus. frutex est 20 similis peplo in longitudine, sed paulo minor, foliis maior. cata- plasmis adibita panaricia et erpetas mundat. NB De crisocolla. Crisocolla aristin, qui dicitur, uirga est duorum palmorum, in qua est capitellu simile ysopo. radix est
1) eigentlich: disslenit M.
1 in gustu et g.SJ. stiptica -um SJ, -as MS. semen e. [quia dulce est] 2 matr. et nentr. abtinet quos P. quod colligant de terra quibus sic- cis. 4 Squini d, s. genera. unum acntum oxisquinum -os SJ. appellatur, oxys- cinus P. 5 qnod acutum altero ueroP. alterum nero b, s, nigrum rotundum, nigrum rotando P, 6 et grossius, -um plusquam SJ. predicto, -um SJ, et forte. est tertium genus squini p. grossius supradicto. sed is grassus et fortia P. quod oleum squinus d,, quod oloquinos dicitur SJ, qui vlosquinos P. hab. etiam istud. SJ. h, istud, 8 semen uero amb, assum e, bibitum 9 fluxum matricis continet p. dolores e, 10 capi conmouit P, sed fehlt f. eius, que ad P. ad radicem sibi que 11 cataplasma P, spalangionis ictus P, eretinus 8. a. siriacus, cretieusqui aut P. 12 cataricum h, et in modum antidoti dan- dum est siue litargicum facit (a. R. all. ne litargiam faciat.) 12 moderantemr P,
14 Licena que supra petram, paetra P. wmaristimaP.-am humidam SJ, 15 ca- taplasmis, adhibita, P. 16 tumoris P. zernas emendat yctericis hict. obpit. P. 47 adita P. Der Zusatz: quia stiptice est uirtutis, ist wohl aus
Orib. VI 485, Vgl. Kap. PMI" des zweiten Buches: de brio id est alga, 19 SJ. Paranitia u.s.w. w. 0. De paronicia P. 20 pollo P. 22 Criscolla aristin <yovooxdum of de yovoîris> qui fehlt P. que dr. uirga duarum
palmarum i. q. capitellum, isopo P.
30 Hermann Stadler
uocantur greco uocabulo. herba est duobus palmis alta et am- plius, folia habens diuisa et alba, una habens uirga. folia eius cum oleo roseo aut absungia porcina adposita dolores hictericos mitigat. cum aceto in cataplasma adhibita igne agrum extinguit,
5 putridine uulnerum sanat et paracollisin prestat, cicatrices uul- neribus ueteribus ducit.
LVI. De gera uotane. Ierauotani, quem multi peristiona dicunt, uirgas habet cubiti longitudinem et amplius, angulosas, in quibus folia sunt in circuitu similis a dris, set angustas et paucas in-
10 cisuras habens et in giro, albas sunt, radicem oblongam habens et tenue, radix et folia eius cum uino bibita et cataplasmis ad- hibita hictericis medetur, morsibus uenenatis inposita occurrit. folia eius .£,i. cum uino inposita diebus quatuor uulnera oris et putridines tollit gargarismo adhibita. elixatura in conuiuio sparsa
15 bhilaria prestat. datur uero tercianaris cum foliis tribus tertiu nodu a radice et medetur, quartanariis quartu numero foliis et radicibus. inde nomen accepit ab eo, quod in templis necesarie miscatur,
*LVII. De stragalo. Stragalos frutex est minor, sparsa super
20 terra, foliis et uirgis similis ciceris. cui flores sunt purpurei minores. cui radix minuta est et rotunda sicut rafanu, ramulos habens fortes et maiores, corio nigro et duro sicut cornu, in- uicem sibi coerentes, uirtus est ei stiptica, nascitur locis uen-
4 namque herba, nam herba e. herba SJ. duabus e. ampla et paulo amplius, alta et a. SJ. 2 habet alba cum u. uirga. unam habens SJ. 3 et axungia inposita ycter, 4 cataplasmate adbihita ignem acrum 5 putredines paracolesim facit cicatricem e. uulnerum de uentribus educit, ducit e. Schluss aus? 7 Nc‘ De gera botane M. im Index. Ge- rebotanum. MS. Text bis radix et folia gänzlich verschieden, z. T. jetat Pseudoap. 4, doch nicht in d. Hdschr. Dagegen bei SJ.: Jerabotanum Dya. mit den Varianten: quam peristerion uocant 8 longitudinem in lic. e. 9 similia dri sed angusta drios e. drio a. R. 10 hab. in giro sunt alba radicem oblongas et tenues 11 eins fehlt cataplasmatibus MS. 12 yctericis
medentur, m. et MS, inpositus occ. e. 13 foliorum MS. quatuor et garg. adh. uulnera glutinat oris et putredinem tollit., 14 garg. ipsa folia MS. uulnera oris et MS.e. putredines tollunt MS, elixatura eius e. el, uero
eius cum, si MS. aspersa fuerit 15 hylaritatem. hile. tertianariis trib. et radicibus tribus 16 quart. uero quatuor numero. Nach radicibus Zusatz aus Gal. ad Pat. 17 ab eo fehlt. quod sacerdotes u. s. w. aus Diosc, de herb. fem. 55 (54) od. Isidor. Orig. XVIL 9, 55. 19 NZ De tragulu M. im Index. SJ. Stragolos Dy, Varianten: 19 spansa 20 terram similibus 21 eui fehlt minuta est et rafanum 22 habet. 23 coherentes. Das Folgende steht nur in P.
32 Hermann Stadler
mulsa uentrem mollit, |oxifabum dicitur acitabulum] dulciamini-
bus miscetur. folia cum capitellis suis cum cataplasma mixta tumores sparget. elixatura uero eius fomento capiti adhibita
5 LX. De alio meconio. Mecono duorum genera, unum hortinum et alium agreste. semen primi meconis necessarie miscetur pani,
et melli miscetur pro sesamo, qui et filacitis nominatur, quia capitello habet oblongo et semen albo. agrestis uero capitello breue habet, semen nigru habens, qui et cepitetis nominatur
10 eta multis reas, pro quod sucum caret, cum maturauerit. tertium genus est agrestis, minor et uiscidus, et oblonga capitellum habet. uirtus est omnibus frigida. cuius folia et capitella cocta
in aqua et facie fomentata somnium prestat. similiter elixatura
eius bibita facere potest. folia uero eius et cataplasma adhibita
15 tumores et igne agro extinguit. multi uero terent capitella ipsa uiridia et trociscos faciunt || [294 a] et sic utuntur. capitella sola
elixa in aqua mixto melle et spisatu in coctura ut eglegtuarium datur. facit uero ad tusi, reumatismo aterie conpescit, reo- matismo quiliacum maxime prodest addito suco ypoquistide et
20 acatie, semen uero nigrum mecone tritum cum uino bibito reu- matismum uentris et fluxum mulieris abstinet. tritum cum aqua
et inpositum ut cataplasma super frontem et tempora somnia in-
ducit. semen uero eius tamquam herbo-acceptu anodinum est et
4 oxif. d. a, war offenbar Glosse. 2 folia capitellis suprascriptis cataplasmati admixta; e. wie oben, doch cataplasmate admixta (cap. c. cataplasmati) 3 spergunt (huius) capitis adbibito e. 4 sompoum 5 £* De a. m.M. Miconii duv sunt g Miccane. ortinum et aliud 6 miconii, primi conis necessarie e., necessario et pani e. 7 melli pro sisamo quod et filaticis, philotidis e. filaritis SJ. unter papauer qui hac P. 8 capitellum bh. ob- longum album agreste capitellum c. hab. br. e. 9 nigrum et hoc nominatur a multis reas, rois e. nom. a multis reaspis eo quod SJ. <P. cepit et is = cepitetis = ai mins > propter quod suco 11 est fehlt. agr. meconii, miconis e.SJ, minus uiscidum est et oblongum 13 quorum f. facile MS, (soprin.) sompoum e. prestant, sompnum prant e. 14 eorum fol. eorum cataplasmati, ut cathaplasma adbibitum e. et fol. eius cataplasmatibus MS. 15 tumorem MS, ignem acrum extingunt, sacrum MS, terunt 16 uirida P. 17 spissata insp. in cocturam MS. electuariam dantur, detur MS. 8 faciunt, facit. MS, tussim et ad reuma- tismum et ciliacis max. prodest, prosunt e. 19 ypoquistidos e. hypo. MS, 20 meconetritum P, miconii tr. et cum bibitum 21 mulieribus e, -um MS, in aqua MS, 22 in cataplasmatibus supra MS. -mas tympora, timp. e, sompnum (soprinum) 23 tan. herbum acceptum, herba MS, ano dignus P, et fehit, est et MS,
34 Hermann Stadler
faciunt; qui dicitur meconium, secunda habet efficacia post lacri- mum eius. qui lacrimus sic collegitur: cum sol queperit calescere, aura remota capita ipsa ad summitate ascidenda sunt leuiter, ita ut scisura ipsa extrinsecus non accedat, sed corio ipso solum- 5 modo tacto sucus ipse excipiendus est sic: digito tergas aut in concula aut in aliud nas simile aut in calice digito traicis, ut tenuetas uase digitum bene extergat, et cum collexeris, inter- missa hora reuerteris et collegis disciplina suprascripta, qui aut amplius inuenitur, et tercio cum reuersus fueris, inuenies maxime 10 collectum, teres mortario et trociscos facis et sic uteris. sed in- pendenda est diligentia, ut cum incideris, non recedas, nisi omnem sucum collexeris. LXI. De meconio ceratiten. Mecon ceratiten, quem multi par- dalion dicunt aut agreste mecona, folia habet grossa, similia 15 flommus, secta in medio, sicut meconon agresti hasta, et flore uiride, semen habet minutu et curtu sicut cornu et fenu greco, unde nomen accepit. radix est ei super terra longa et nigra. nascitur locis maritimis et asperis. uirtus est radici eius cocta in aqua, ut ad medias redeat, epaticis bibita medicare, qui spissa 20 et aspera urinam faciunt, bibita conponit. semen eius oxifabu cum mulsa bibitu uentrem purgat. folia et flores eius pascentia uul- nera abstinet. oleo mixtum et inunctum caligines oculi detergit. multi uero falsi dixerunt glaucium exinde fieri pro similitudinem foliorum.
4 quos d, qui e. Et secundam -am (lachrim.) ?2qui sic collig. lacrim, c, 8. €. ceperit 3 a summitate s(c)indenda leniter e. 4 scissura,
scisura €, intrinsecus corium ipsum tantummodo tactum sit 5 tactum succus e. ipse fehlt sicest, estsice. terges et in 6aut nase alio simili trahice 7 tenuitas uasis colligeris 8 una hora reuertere et colligere,
collige e. supr. disc, quia 9 ivuenitur fehlt e. Tertio reuertens 10 colec. hoe terens in, tres P. trociscos fae trocisconfacis P. utere uerum 11 aut cum P. 12 totum s. collegeris prius, fehlte. 13 ZA" De m. c. M. Micon, mecon e. ceratiles Mechon ceratides 8J., Mecon afrodis Rasur ten P. 14 est au- tem a, e. miconinm alba et grossa 15 flommo, flosmo e, me- conion agrestis, miconium agreste SJ, astam et florem, hastam habet et fl. e, 16 uiridem et s. minutum curuum grecum 17 et inde, a. R. al’ unde, wie auch e. und SJ. haben. et nom. SJ. accepit habens auch e. est longa ei terram et n., terram longa e. nigra et longa SJ. 18 in locis e. radici eius diuretica in aqua cocta et ut 19. medium ep. bibita conuenit. qui — conponit nur P., 20 oxifabon uno 21 bibitum folia eius fl. pase. 22 abstinent oculorum 23 falso, false e. glautium pro similitudine, propter similitudinem SJ. per simili- tudines e.
a
locis maritimis et in eoripis. semen uero utile est albu, quod si minime inuentum fuerit, rufo secundatur. niger uero inutile est, semen uero eius et folia exucatur et aste ipsius tuse et expresse. qui sucus sole siccandus est; qui et utilis est usui post anno. 5 exucatur et semen eius sicco in calda misso tuse et expresso, est uero succùs melior uiridis quam siccus, multi uero farine triticie succus eius admixtus et factus trociscos reponunt. talis est succus siccus seminis uiridis confectionibus colliriorum, reuma uiscida et calida conpescit, dolores aurium mitigat, ystericas 10 causas medendo conpescit. nec miscetur et pulente et cataplasmis adhibitam et tumores oculorum et podagre spargit. semen eius omnia suprascripta facere nouit, maxime tusin et catarron soluet, reuma oculorum et dolorem conpescit, obolus unus cum semine meconi et mulsa mixtus et bibitus fluxum mulierum matricis 15 et sanguinem reicientibus opitulatur. semen uero eius solum podacricis auxilio est, uino mixtum et cataplasmis adhibitum tumorem testium et mammarum soluet. multis aliis cataplas- matibus necessarie miscetur, folia eius in cataplasmatibus ad- hibita omnes tumores prohibent, maxime cum pulenta mixta
36 Hermann Stadler
1 et in ripis, in eoripis G.P. <Forınlos> semen nero G.P.e. sem. utile e. album, albu G.P. 2 ruffam, rufo G.P. nigrum inutile, inutilis G. 3 semen eius, s, herbe eius G. sem, nero SJ, exsuccantur, exuccatur G. exsiccan- tur e, MS. exice. SJ. asta, aste G.P, tunsa, tunse G. expressa, ex- presse G.P. 4 hie, qui G.P. succus, G, in sole, sole G.P. siccandus est quia ut., sicc. quia e. secandus P. exsicc. SJ, tusui P. annum semen eius siccum, anno et in.... Et G. 5 siecu G, calida, G. caldaria SJ. missum, missa G. tunditur, tuse G.P, exprimitur, ex- presso G.P. 6 nurdis e, farine fol. Vb. 7 triticiae G. triticee €, succum e. admixtum admixtus et G.P. factis, factus G.P. trociscis, trociscos G.P. ntilisG, utilis est s. siccatus seminis, seminibus, SJ. 8 sie- cus et seminis G. semini uiri inuoluntario conf, MS. mixtus reumam, mixtus feblt G.P. reuma G,P. 9 uiscidam, uiscida G.P. calidam, -a G,P. eonp. mixtus polente, fehlt G.P.MS. dolorem stericas, yst. GP. 10 mixtus polente et ut cat., nec misc. etiam? G. uelut cat. MS, 11 adhibitus tumores podagricos sp. adhibitum et G. oculorum et G,P, semen eius, eius fehlt
nur P. 12 supradicta e. omn. similiter MS, tussientibus subuenit et catarron soluit, tussin et catarr. soluet G. tussionibus MS. catarrum e.MS. 13 reumam, reuma G.P. 14 inniconis, meconi mulsa G, miconis e,
obule .i. cum s, michonis MS. fluxui matricis, fluxum mat. G, matricum e. malierum nur P, 15 semen eius, vero GP, 16 podagricis, G. podagre e, auxilium 17 soluit, soluet G.P.MS. cataplasmis, -matibus G.P.MS, 18 ne- cessarine Cr. necessario MS. in fehlt G, cataplasmis, cataplasma G, tumores fehlt G,P, fol. Ve. 19 prohibet? G, polenta recentia, recens G,
38 Hermann Stadler
LXVI. De strignu, Strignon hortinu comeditur, frutex est minor, ramulus plures habens, folia nigra, maiora ab ocimo et laciora, semen uiride nigru aut rufu, quod cum maturauerit, mutat colo- rem. manducata si fuerit, utilis est, uirtus est ei frigida: unde
5 folia eius cum pulenta adhibita ignem acrum et herpetas curat. sola uero inposita aegilopas et dolores capitis et stigationem stomaci conpescit, addito sale et pane parotidibus medetur. spuma argenti mixta et cerusa et oleo roseo herpitas et igne agro extinguunt, solus uero cum pane infantum stigationis tollit.
10 id facit et cum oleo roseo sucus eius, et coloriis necessarie miscetur pro obo aut aqua, que maxime ad reuma oculorum con- ficiuntur, dolorem aurium infusus mitigat mire, fluxum mulierum subpositus abstinet.
LXVII. De alio strigno. Est et alterum genus strigni, quem
15 alicaccabum uocant, folii similes suprascripte, sed laciora. ha-
stae uero eius cum creuerint, tere spanduntur. semen in foliculis
habet obrufo et rotundo sicut in uessica, lene sicut uba, et in
coronis a plurimis conponitur, uirtus est eius || [295a] et usus
similis suprascripte, sed non comeditur, semen eius bibitu hie-
20 tericos per urinam prouocat. exucatur uero herba amborum et siccatur in umbra et omnia suprascripta facit,
1 £' D.st. M. Strigni species sunt quatuor quarum prima ortualis odoris iocundi bec comeditur nam fr, Strignon hortinu u.s.w, w. o. G.P. 2 ramulos plurimos, ramulus G,P. plures G.P.SJ. habenset, et fehlt G.P. (ozimo)latiora 3 niger, nigru G.P. nigrum SJ. rufum, ruffum e., rufu G,P, mat. in fiauum se mutat colorem que manducata utilis est, in fl. — manducata feblt P. in fl. se und que fehlt G, mutat se SJ. 4 si fuerit hat nur G, ei feblt e. frig. unde cum polenta addita ignem, unde folia eius cum pulenta G. hiemit schliesst fol. Vd und damit die Gúttinger Fragmente dieses Buches. 5 acrum — dolores fehlt e. 6 egilopas dol(orem) extuationem, ignem cap. et estuationem st. conp. €. 7 addito pane, addito etiam pane e, medicatur 8 herpetas curat et ignem acrum extinguit sola 9 extuationes, estuationem e. 10 facit com eius colliriis necessario 11 cum ouo aqua maxime conficitur 12 aur. mitigat mire et ad mulieris supponitur e. 13 suppositum. 14 22° De alio str. M. Strigni est altera species a, R. al. est et alterum genus str., est alterum g. str. SJ. strigni est alia species e. quam alii cacabum, 15 occamin uoc, e. foliis similibus, fol. supr. sim. SJ, latioribus aste 16 per terram folliculis SJ. 17 obroffum et obrotundum uesica leue e, uua, SJ. una, e. 18 coronis ani e. pluribus comp. 19 sim. supra bibitum yctericos, uerticos e. 20 procurat, e. exucatura P, amborum folia exsiccantur in 21 supra faciunt, e. Schluss aus?
40 Hermann Stadler
eius .¢.i. bibita cum uino insomnia non bona et fantasmata in- ducet; Z.ii. bibita et triduum uel quadriduum maniam facit; C.iv. bibitas inferet necem. sane mulsa multa bibita et reiac- tata emendat suprascripta.
5 (*)LXX. De dorignion. Dorignion, que Cratebras alicaceabo aut calida dixerunt. frutex est similis oliue minori, hastas habet minores a cubito, folia colore || [295b] oliue, oblonga et angusta et aspera, flore albu; in capite folliculos spissus habens, sicut cicer, in quibus semen est rotundus .v, uel .vi, sicut herbum,
10 lenem et uarium. radix est illi digiti habens grossitudinem, longa cubiti uni. nascitur locis aquosis maritimis. et istum dici- tur caroticum esse. qui si plus fuerit acceptum, inferet mortem, multi semen eius dant ad mortem.
LXXI. De mandragora. Mandragora aut anteminion aut bulbo-
15 quilon aut circeon dixerunt. huius radicem ad amorem multi dant. duo sunt genera, una femina, et uno genus tridatias nominatur, folia habet abangusta a lactuca et minora, in odore bromu graue habens et spansa super terra; et in medio male nascitur simili uue, uiridis, in quibus semen est simili apio. ra-
20 = dices duo aut tres maiores, inuicem sibi coerentes, aforis nigras et deintus albas, corio grosso, hasta non habens. masculus uero, quem multi marion dixerunt, folia sunt ei alba et maiora, lata et lenia sicut bete, mala ei sunt duplicia. nascitur colore croceo,
1 cum u. bib. somnia, sompnia e, fantasma inducit. 2 bibite trid. faciunt 3 uero bibite inferunt nero fehlt e.P. necem insaniam bibita mulsa et reiectata, reiactata e.P. 4 supra, 5 O' De d. M, Dorignum, doriginum e. quod alii cacabum dicunt, uocant e. folia habet in colore similia oline sed paulo longiora et aspera et florem album et uelut semen orobi, asp. flor. alb. sem. uel, orob. SJ., et flor. et sem, uel, or. e., uarium in foliculis suis quod ueteres memorant amorifitium, uerum omnes fructus eius interfectine sunt uîrtutis, Ganz überarbeitet und stark gekürzt. 13 <amorem> 14 OA' De m. M. Mandragoram alii antiminum, iminon SJ, antiminon e. bulboquinon (bulbo qui non) SJ. 16 multi dant ad ad ad e. huius duo huius rad, — dant fehlt SJ, eius duo SJ. eius sunt e. f. et altera masculus, femina etiam tridatia appellatur, triclitia SJ. 17 nigra folia lactucis similia sed minora habens odoris grauissimi et quasi brumosi, lactuca e. 18 obrumosie. queSJ. folia spansa sunt terram mala nascuntur similia 19 uiridi sem. simile, a. est sim. SJ. 20 duas habens aibi inuicem coherentes deforis 21 et intus cum corio, coreo crosso SJ, (h)asta carens, hastis c. e. uero fehlt e.SJ. 22 antimenem dix,, antimenon Serapion, antemenon SJ. antane- non €. habet alba, alta e. lata et mollia s, blete e. 23 mala eius d. nascuntur
42 Hermann Stadler
das soluit et articulorum dolores sanat,> dolores omnes mitigat. conficitur et uino ex radice aeius, ut in uinu tria mnas radicis eius infundas, exucantur folia et mala prisica et seruantur omnibus suprascriptis necessariae, in qua exucatione alternari debet, quia 5 uocem Aomini tollit uim osmi sui. similiter et plus acceptus sucus tollit uocem, semen eius bibitum ysteram purgat sulpore addito et subpositus fluxum mulieris stringit. radix uiridis incisa lacrimum eiciet, qui et colligitur; sed sucus melior quam lacri- mus est. semen omnibus locis tantum pinguis est radix eius, ut 10 lacrimum tacta dimittat, quod potest et usus probari.
LXXIL De alia suprascripta. Mandragora, quem morion dicunt, nascitur locis umbrosis et in speluncis. folia habet similia suprascripte alba. hasta habet longa duobus palmis, albu colore. iossu ad radice habens. radix eius mollis et alba est, longa
15 duobus palmis, grossitudinem digiti maioris. ista dicunt bibita aut cum pulenta comesta aut cum obsonio cocta amentis facere et somnium ducit. quoquo scemate homo ceciderit in somnu hora .iii. aut .iiii, retinet hominem somnus. et hane in oriente cirurgi medici utuntur sicut superiora. dicitur et antiformacon
20 esse, idest uenenis contraria, accepta radix ipsius cum strigno manicon.
LXXIII, De aconiton. Aconiton aut pardaliances aut camoro aut elifonon aut miopton folia habet tria aut .iiii. similia cicla- mino aut cucumere, set minora et aspera, asta duorum palmorum, radix simile caude scorpionis et li<m>pida sicut alabastros ||
1 et omnes dolores 2 uinum ut in unam amforam .III. minas radicum eius 3 infunduntur e. exsiccantur, exsiccant e. péicaetP. pre- dicta? <predicta?> folia eius, et mala et conseruantur, seru, e. 4 supra necessaria, suprascriptis e. exsuccat., exsicc. €. quia uocem tollit ho- minum, omini P, mit Kasur vor o 5 in odoris sui, (ui) 6 sucus eius tollet stericas sulphure 7et subpositum 8 eicit quod et collig. et succus e. suc. eius mel, est lacrim. uerum 9 <sed> non omnibus 10 dimittat tamq. €. potest usus probare Hierauf folgt Oribas VI. 487 und Galen ad Pat, 11 OB' De a. SS, M. Mandragora alia qu. motion, morion e.SJ. 12 dicitur 13 supra, suprascripte e, -dicte SJ. asta ei est, est eie.SJ. alba et longa, fehlt SJ. album colorem subtus a rad. 14 ad radicem e. mollis est et alba SJ. 15 in grossitudine maioris dig. e. ista ut dicitur 16 et cum polenta cumesta P, amentes facit homines 17 sompnum 18 boris tribus a. quatuor sompnus, e. ctfehlt in oriente fehlte. 19 med, c(bhirurgici dant ad bibendum superiorem et antifarmacum idest 20 esse idest e. contrarium esse putant, contr. putant e. ipsius similis est c. strigno- mamaco, momacha? e, 22 OF De aconito M. Die beiden Kapitel sind in
44 Hermann Stadler
uero illi us<us> magnus; qui miscetur colliriis anodinis, similiter et antidotis, herpetas et igne agro inpositus extinguit, herba et coma eius cataplasma adhibita fluxum seminis inposita non sinit, similiter et mammis puellarum inposita prodest et infantum testes 5 extringit. forcior est uero creticu et megaricu et atticu et ciu, LXXVI. De ismilax, Smilax aut atimallon, Romei uero taxum uocant. arbor est similis palme et foliis in altitudinem. in italie et in campanie nascitur, in italia uero de cuius semine gallinas inpinguat. unde si homo gustauerit, solutionem uentris panditur, 10 calauria uero quod nascitur, tantam est illi uim, ut quisquis sub ea dormierit aut sederit, statim periculum susteneat uite; nam
ibi sibi negant transeuntes uiam. || [296a] *LXXVII. De astroquinon. Astroquinon aut quinarcon aut pardaliances aut quinomoron aut quinocranbin dicunt. frutex 15 est, uirgas longas habet cum graui odore et non fragilis, folia edere similia, sed mollia et oblonga, graui odore et mucellaginosa, lacrima plena melino. semen in folliculis habens sicut faba minuta et duro aet nigro. folia eius cum absungia trita et proiecta cani- bus inferet mortem, uulpes et lupos et omnes feras obiectas
20 occidet.
LXXVII. De nerion. Nerion aut norodendron aut rodafni dicunt. frutex est omnibus nota, folia habens similia amigdale, sed
4 illius P. quia misc., qui admisc. qui coll. e. similiter antido (antide) 2 et feblt e. antidotis e. ignem acrum exstinguit impositus, ext.e. erba uero et, herba eius et e. 3 cathaplasmis, e. wie immer (catapl.) adhibita nur P, imposita stringit. 4 mammillis prosunt infantium, infantum e. 5 stringunt fortins est creticum et chium et atticam, a. R. al. megaricum. 6 Oct De ix- milax idest taxu M. im Index. Taxus, e.SJ. 7 arbor est p. foliis et alti- tudin., et fol. et alt. -ee.SJ. 8 nascitur in ytalia campania a. R. al. capa- dotia, et capadocia SJ. [et in yspania] et in hispania SJ. in camp. feblt e. in ytalia, et in ytalia uero e. uero semine eius, eius sem. e. SJ, galine, galline SJ, _ 9 inpioguantur, SJ. e. sed si homo SJ. patitur 10 Taxus, uero e.SJ., t, qui nascitur in calabria, tantam uim habet 11 statim substineat peric., statim per. substinet SJ. sust. e. 13 OZ' De astroquinon M. im Index. Überschrift febltP. Astroquiron aut quarton aut pardalicontes aut quinoton aut quinoetambin d, SJ. . 15 long. uirg. habens SJ. folia sed moll. — odore incl, fehlt SJ, foleaed, P, 16 mucill. SJ. 17 lachrymo SJ, mellino et semen SJ. sicut folia min. et nigrum et durum SJ. sonst nur in P. 18 folia eius doppelt P. 21 OH! De nerion idest lorandro M. im Index. Nereon, €. autem ueredendron (nere- e.) aut rodafnin (rodaphni), nerodendron aut rododafni SJ. rodafin e. 22 fructex o. notus est, fr. est e. frutex — nota fehlt SJ, habet amigdalle, -dale SJ,
46 Hermann Stadler
in medio incisura, unde flores exit, nascitur multo in mesinia et colcis. ista accepta offocationem prestat, similiter ut micetae, sed ideo in notitia hoc dicitur, ne pro bulbo comedatur, quia uim est illi || [296b] ueneni, et suaui gustu est, sed qui eum 5 comederint, sic ei subueniendum, quomodo et comedentibus mi- cetas; sed singulare presidium est huie rei lac bubuli mire. LXXXI. De aefimeron. Efimeron, quem multi hirin agreste dicunt, folia et asta lilii similia habet, sed tenera, flores albos et minores habens, sed semen molle. radix est grossa ut digitus, una 10 tantum et longa. uirtus est illi stiptica et odori bono. nascitur locis umbrosis et in siluis. radix eius decocta et ore retenta dolore dentium mitigat. folia uero eius in uino cocta et cata- plasma inposita tumores et duritias sparget. LXXXII De aligsine. Alsinen aut parteneon aut perdicon aut 15 sideritin aut eraclia aut quistin agreste aut libatina aut polionion dicunt, nascitur tectis aut parietibus, haste sunt minute et rufa, folia similia linostutis et aspera, et circa hasta ipsa semen aspero, rebus adherens. uirtus est semini eius stiptica et frigida. cata- plasmis adhibito igne agro extinguit, condilomata sparget, con- 20 bustionibus medicatur, tumore omne conpescit, pustulas emendat.
4 incissuram ex qua egreditur stipes unde MS. flos exit multum in messenia et in cholchis radix a. calchis e. chalchis SJ, colchis MS. 2 radix eius a, MS. sim.fehlt micete 3sediame. ideo hoc MS. notitiam (hic) protulimus ne 4 vis illi est, est illi e. inest illi MS. quam- nis suauis gustu sit 9 -it sic est ei e. quo et subuen. est sicut MS. uerum singulare, unde si sing. MS. bubuli sumptum, bubulinum MS, Schluss aus Gal. ad Pat. 7 ITA‘ De efemeron M. im Index. Effemeron, e. de lilio siluestri e. effemor, SJ. effemereon MS. yrim agrestem, yrin agreste SJ. irim MS, 8 astam similia lilio, similem e. habens e. sed renera tenera et fl., sed ten, e.SJ.MS. 9 min, et sem, est ei 10 et uno tamen longa, et digito uno t, |. SJ., et — longa fehlt MS. et uirtus MS. et boni odoris, odoris boni e.MS. 11 in locis MS. in ore MS. 12dolorem cataplasmis, (th)e.
-matibus MS. 13 duricies MS. spergunt, spargunt MS. durities spergent e. 14 JIB' De aligsine M. Alisinen, e. a. partenion a, perdicion a, sideritis 15 poliominon, a, parthemon a, perdition [uel perdiculi ut
dicebat greca herbularia] a. s. a. eraclea SJ. eradia e. a. quiastem a. SJ. quistira e. a. libatina SJ. a. polimonon e, polimenon SJ. 16 in tectis aut in p. SJ. aste sunt sibi minute ibi et_e. ei min. SJ. ruffe, rufe SJ.
17 sim. alimos acuta, almos acuta SJ. almio stria et e. alimos aspera MS. hot bore > astas ipsas asperum habens 18 eius semini MS. semen eius cataplasmatibus MS. 19 adhibitum ignem acrum sacrum MS.
-git cum diloniata (cum dilomata) spargit 20 tumores omnes
48 Hermann Stadler
LXXXVI. De facon. Lenticula, que super aqua inuenitur, rotunda est sicut lenticula, natans super aqua, colore uiridi, uirtus est ei frigida, unde omnes tumores spargit, igne agrum extinguit, podagricis necessariae miscetur medicaminibus. sola et cum
5 pulenta adponitur. infantibus enterocellicis parat effectum.
LXXXVII. De aisdo maiore, Aisdo maiore dicitur, quod omni tempore uiridi folia habet, aut bultamon aut zortalmon aut ster- getro aut ambrosian dicunt. hastas maiores cubito, grossitudinem pollicis, uiridis et pinguiores, diuise sicut caratias titimallos.
10 folia pinguiora sicut pollice, lingue similia, iosana folia super terram se pandunt; superiora stricta sunt et spissa sicut oculo pictu habens. nascitur locis montuosis; et testosis in tegulocto seminant eum, uirtus est ei frigida et stiptica, unde erpitis et igne agro necessarie adponitur, pascentia uulnera et tumores
15 oculorum medendo conpescit, conbustionibus et podagricis folia ipsa inposita singulare presidium est. folia cum pulenta ipsa et sucus eius cum oleo roseo cefalargicis maximum prestat effec- tum. bibita morsu spalangionis seuire non facit, solutione uen- tris et disintericis principale remedium et. cum uino bibita
20 rotundas lubricis excludit. imposita fluxum mulieris extringet, turpore oculis inuncta prohibet.
LXXXVIII. De aisdo minore. Aisdo minore nascitur in parieti- bus et saxosis locis et ripis et umbrosis monumentis, folia sunt
1 IIE' De ca Ta M. im Index. Lenticula aque, lenticula que e. L. aque
que SJ. aquam jou. natans 2 natans — aqua fehlt, colorem uiridem
habens uirtus ei, est ei e, MS. 3 ignem sacrum, 4 necessarie, ne- cesse MS. 5 polenta apponittur, ponitur MS, enterocelicis, inf, et entiro- cellicis prestat MS, en'colicum prät. e. II- De a, m. M, Aizon maius, e. Ayzon SJ. 7 folia uiridia dicitur et butalmon aut zotalmon aut ambrosia astas, buthalmon SJ, zoth, SJ. sortalmon e. Sastas habet in grossitudine 9 uirides diuisa, diuisas e. c. (tittimallis), caritrias titima
los SJ. caraiciase, folia habet s.est pollex, sicut polex e.SJ. iusana f.
habet, (yisana) iusana spansa super e. insana f. spansa habet super SJ. 11 se
pandunt nur P., strictiora SJ. oculis picta, oculus SJ. 12 habens nur P.
nascuntur in ui et locis mont, SJ. et testuosis (teculosis) testosis SJ, multi in tegulato tecto, et in tegulatus tectus e. 13 eam ei est frig. stipt. herpetis et igni acro cnm polenta trita, tricta e. 14 (necessaria) appon,
15 metendo P. 16 imposita ipsa cum polenta 17 succus cephal.
48 bibitus morsum non seuire facit, seuire non sinit. e. solutioni
19 dissin. 20 lumbricos rotundos, latos nel rotundos lumbricos e, suceus
cum lana impositus restinguit, extinguit e. 21 turborem in ocnlis uneta, turb. oc, inuncta e. 22 IIZ' De a. m. M. Aizon minus, e, 23 et in sax, et sax, e. sunt ei
50 Hermann Stadler
cansticis nouilis miscetur. elixatura foliorum eius nentrem mollit, bibita cum tisana cocta et accepta uanas pituitas toracis et in- flationes tollit, urinam prouocat. sucus eius gargarismo adibitus tumores uuae curat.
5 De galisobsis. Galisobsis aut galeobdolon dicunt. frutex est minor, cui uirga est et foliis similis urticae, et tenuiora folia habet, digitis confricata grane odore habet. flores minutos et purpureos habet. nascitur et circa hortos et in uiis et super omnibus tegulatis. uirtus est foliis et aste eius duritias soluere
10 et mammarum crancos scrofas et parotidas sparget, pustulis medicatur. qua cataplasma || |116c] confcis*) suprascriptis bis in die et tepida uti debet, quae cum aceto misceri debet. elixa- tura eius fomento adibita pascentia uulnera abstinet et putre- dines limpidat, tumores et crancos sparget addito sale.
15 Y 4' De galion. Galion aut galerion dictum est ab eo, quod lacte coagulet. folia et hasta simile habet aparine, sed erecta et super flore eius. conbustionibus inpositus opitulatur, fluxum sanguini[bujs abstinet. miscetur et cerotis olei rosei et in sole inponitur, quamdiu album sit et pro acopu utuntur. radix nero
20 eius accepta uenerem stimulat, nascitur in campis et in pratis.
*QB' De<e>rigeron. Irigeron hasta est cubitu longa et rufa et spissa. folia habet tenera, minora ab euzoma. flo|[116d]re melinu habet, qui se citius aperiat et sicut capilli albi parent
4) nfi auf Rasur nachgetragen M.
4 elixatura — curat fehlt P. wo mit 297a eine neue Lage und neue Schrift
begiont; oben lib. q. dí unten noch L, XI. 5 De galiobsis P. Galisobsis -op SJ, galeobesis. MS. a. galeopdolon, -bd. SJ, dic. feblt 6 paruus MS. uirga et folia sunt similia; SJ. w. o. ortice P, sed f. tenuiora 7 que digito, confrig. graui P. grauem o. habent et 8 purpurios habens P. habet fehlt et hab. MS. et fehlt urtas P. super, 9 omnia MS. tegulata tecta. folia et aste eius durities soluunt, duricias P. 10 et cancros main, crancos P, spergunt 11 medicantur et, ut MS. cataplasmis, -a MS. im- posita que, quod MS. bis in die abiiciuntur, -atur MS. et tepida -um Ms. iterum inponuntur -itur MS, admixto aceto que catapl. caligis? bis P. 12 te- bida P, qui P. miscere P. 13 adhibita, P. putredinem -es MS. 14 cancros spergit 15 Galion, bei galeon SJ. a. g., gall, SJ. lac, co- agulat SJ. 16 et astam habet similia similem SJ. sed erectam. [flos eius constrictine est uirtutis.] 17 denique combustion. 18 sanguinis, P. et fehlt
19 ponitur fit MS. acopo in usum transit. 20 uentrem 21 De trigeron P. SJ. Irrigeron Dya. asta est ei, cubito, P. ruffa et spinos 22 euzomio florem mellinum, flore melino habens P, 23 cicius P.
aperit apparent
52 Hermann Stadler
*0H' De stratiotes ciliofillon, Stratiotes ciliofillus frutex est minor, longior duobus palmis, folia habet similia pennae colum- binae. cui multa folia nascuntur et minuta et diuisa, similia cumino agresti, et minora capitella supra sparsa et grossa, in
5 quibus capitibus minutas uelut uirgellas habet, aneto similes, flores minutos et albos. nascitur locis desertis et asperis super iusta uiis. herba haec fluxu sanguinis fortiter stringit, uulneribus ueteribus et recentibus medicatur, fistulas replet. ||
[117c] QO’ De flommo, Flommo duo sunt genera, masculu et femina, 10 albu et nigru. femina uero folia habet similia colliculo, sed aspriora et latiora, hasta longa cubito, alba et aspera, flores uirides et albos, semen nigru. radix est illi dura, grossitudine pollicis habet, nascitur in campis. alter uero, qui masculus dici- tur, folia alba habet et oblonga, angusta et hasta tenera. nigra 15 uero in omnibus lata est et nigra, dicitur et agrestis flommos, uirgas longas habet in se, arborosas, folia elelisfagi[s] similia et cirea ipsis uirgis flore habet aurosum aut mellinu sicut prasiu. sed folia illi sunt aspera, circa ipsa terra et obrotunda habet, est alterum genus flommi, qui lignitis dicitur, aut triallis. folia 20 habet tria uel .iiii. aut plurima pinguiora et aspera et grossa, que et in lucernis plurimi utuntur, duorum uero suprascriptorum radices stiptice sunt, fluxum uentris unus nodus ipsius cum uino datus stringit. elixatura eius bibita conquassationes et dolores lateris tollit || [117d] tussim antiquam mitigat, dolore dentium 25 gargarismo adibita conpescet. flommu, qui flore habet aurosu,
—
1 SJ. Stratiotes aliter tifilus Dya. f. e. bei MS. = lenticula aque. De stra- ciotes c, Strac.P. 2penne 4superspansa 5 minuta 6 asperis et iuxta uias,
maxime super P. 7 herba ipsa fluxum P, ueementer str. P, 9 Flomos flommos SJ. quam latini barbascum dicunt duo masculus masculo P. 10 albo et nigro P. unum est album, et SJ. alterum nigrum cauliculo
sed et superiora, asper, SJ. 11 et astam longam asta P. cubito uno al- bam 12 et 8, nigrum nigroP, poll. grossitudinem habens 13 alterum, quidem, fehlt SJ. uero quod, qui P. 14 habet, alba fehlt SJ. oblonga et, et ang. hasta P. astam tenuem et semen tenue 15 et fehlt vor agrestis autem fl. 16 et arb. long. et arb. SJ. et f. saluie elelisfaci P, et fehlt. 17 circa uirgas suas flores b. aurosos -eos SJ. a. mellinos s. prassii, aurosa a. mellino P. 18 sunt illi, habet SJ, circa terram habet fehlt habens P. 19 est fehlt SJ, quod {uel ritauo] folia habens, P, 20 aut quatuor, P. ad plurimum SJ, aut plura MS. pinguia quibus multi 21 8 statt SS, P, 22 unus ipsorum n, unimodus MS. el, uero eorum 24 laterum MS, antiquam fehlt mitt. dolorem dencium P. adhib. conpescit, P, 25 flomos uero, P. florem bh, aurosum, auroso P,
54 Hermann Stadler
*PT' De petasitis, Petasitis uirga est longior cubito, grossitu- dinem digiti habet, super qua folia maiora et latiora habet sicut cemos, facid et ad uulnera fagedenica et maligna et antiqua inposita ut cataplasma.
5 *Pd' De e<pi>pactis. E<pi>pactis aut elleuorinen frutex est minor, folia minuta habet. bibita uenenis occurrit causa epatis componit, |
PE' De capnos. || [118c] Capnos, qui inter ordeu nascitur, herba est fruticosa, coriandro simili<s> sed mollis et alba et cinerosa,
10 et multu flore habet, infinitu et purpureu. sucus eius uiscidus est, caligines oculis detergit, lacrimum prouocat, unde et nomen accepit. mixto cummi nocitis capillis palpebrorum inpositus re- nasci non sinit. erba ipsa comesta plurima colera per urinam prouocat.
15 Pg' De lotos!). Lotos, qui in pomeriis nascitur, quem multi tri folium uocant, sucus eius mixtus melli et inunctus uulnera oculis et caligines limpidat,
PZ De lotos agrestis. Lotos agrestis nascitur multum in linia,
hasta habet duobus cubitis longa et paulo amplius, ramulos pluri-
20 mos habet, folia simili <a> trifolii, qui in ferragine nascitur,
semen minore a fenogreco habet, gustu uenenosu. uirtus est ei
termantica et purgatoria. || [118 d] liuores uultibus purgat et ma-
culas addito melle bibitu soluet. cum semen maluae et uino dulci dolores uessice mitigat.
1) Gl.: de lotos idest trifolio,
1 SJ. Petasitis Dya. cross, SJ. 2 habens P.SJ, super quam, laciora P. 3 cenios sieut mices facit P. cemos auf Rasur M. 5 SJ. Epactis Dy. aut elleborum De paptis. Epaptis aut elleborinen P. sonst wie oben. 8 Capnos que latine fumaria dicitur n. in segete ordearia -cea SJ. et est, ordeo P, 9 uel corio herbe simil. sed. 10 multum f, habens, et fehlt SJ. purpureum multo fiore babens infinito et purpureo P. 11 lacrimas 12 gummi eductis c. palpebrarum uocatis P. inpositis P. 13 herba, P. nel bibita plurimam [alii oxidertes uocant eam] 15 Lothos pomariis P. quam 16 dicunt melli mixtas oculorum et argemata etc. im selben Kapitel: Lothos agr. 18 nascitur, plurimum SJ,P. in libia, astam 19 babens
P.SJ. longam plures SJ, plurimus P. 20 profert et folia similia trifolio, trifoli P. quod, i. f. et in pratis n. SJ., 21 habens P. minus fenugr. a fen. SJ. gustum SJ, uenenosum, -so P. [et incensibile] Zusatz ans?
22 purgat et lentigines cum semine, malue, P. 24 uissice P. mitigat bibitus nascitur etiam lothos in egipto usui ciborum aptus. siehe PO”,
56 Hermann Stadler
edendum. uino bibita ictus <s>falantionum occurrit, menstruis imperat, secundas excludit, cocta in aqua et data tisicis mede- tur, multi probauernnt, quod ter in die quisquis biberit, tutus a morbis seruabitur.
5 *PBI' De myagron'). Myagron aut mellanpiro, erba est sarmen- tosa, longa duobus cubitis. folia similia eritrodani habet et uiride. semen habet fenigreci simile, pingue et uiride, qua herba uiridis assa tunditur et uirgis inligatur; et pro candela multi ea utun- tur, et sucus eius omni aspredine corporis dislenit.
10 *PII* De onagron. Onagran aut onotiran aut onotirum dicunt, frutex est arborosa et maior, folia amygda/e similia habet et molora, sicut liliwm, || [119c] limpida bene. radix est illi minor et alba, quae sicca odorem uini habet. nascitur locis montuosis. cui uim tanta est, ut aqua eius in qua infusa est, omnes feras
15 bibita mansuescere facit. cataplasmis adibita morsibus uenenatis oceurit.
PI4' De orisio, Crision uirga est mollis, longa duobus eubitis, trium angulorum, et spinosa est, circa qua folia sunt mollia, similia buglossu, sed aspriora et minora et subalba et spinosa,
20 quae uirga in capite rotunda est et aspera; super qua capitella sunt purpurea, in quibus uelut cani sebu apparent. multi peri- bent, quod si quis ex ea herba sibi ligauerint, eodem loco, ubi frutex nominans fuerit, dolorem suum ad quod ligat, omnem do- lorem tollere.
*<PIES De aster!) actico, || |119d]| Aster actica aut bubonion 25 dicunt, uirga est lignosa, quae super se habet florem mellinu
4) Gl.: de m, uel mellam piron. 2) Untere Ecke abgeschnitten; kursive Buchstaben ergänzt.
1 hictus palangi, P. 3 seru. totus a moruis P. 5 SJ. Miagron |’. Dya. a. melanpiro, P. herba, P. 6 -dano eritrodani similia habens I’. uiridia 7 habens P. fenugreco piogui que 8 tenditur
illig. ea multi, 9 omniaP, 10 SJ. Onagron Dya; a. onatisana, De onagra Onagran P. onotirant P. a. onotosum 11 amigd. 12 molliora lilio P, limp, uñ uene P. 13 que sicca P.SJ. 14 omnis feras P. 17 Crision cfr. Spr. IV 117 Note 68. mollis et 18 sp. est cum tirsulis purpureis atque senescentibus circa quos f. moll. et 19 buglosso, -e MS. bogn- lose SJ. unglossu P. asperiora subalbida, fehlt SJ. 20 est ro. supra quam, P.SJ. 24 uelut cani seuo P. uelut canapi, -8 SJ. semen! 22 aliquis MS. ex h, ipsa se ligauerit, siue legauerint P. 23 ubi fu. fra uom., MS, P. suum et ligans ibi tollit 24 De aster actio P, SJ. Asteratica ara. (!) bubomon d, 25 est ei que, P, mellinum
58 Hermann Stadler
semen, quod post florem eiciet, tritum et cerotis admixtum et superunctu frigora proibet, rugas uultibus tendit. ||
[120b] *PIG De bunion. Bunion aut action dicunt, hasta habet quadra et longa, digiti grossitudinem habet, folia minuta ab apio
5 sicut coriandru, flore sicut anetu; semen odoratu sicut iosquiamu, sed minore. uirtus est illi termantica et diuretica, secundas mulierum excludet, spleni et uessicae et renibus prestat effectum. siccu uero et humidu usu habet, radix eius et folia exucata cum mulsa bibita omnia suprascripta facere nouit.
10 *PK' De pseudobunion. Pseudobunion frutex est duorum pal- morum, nascens in creta. folia habet similia bunion. hastae eius tres aut .iiii. bibite cum aqua tortionibus et stranguiriis et do- loribus lateris auxiliatur, scrofas sparget sale et uino addito et inposita sicut cataplasma tepida. ||
[1200] PK4'De camecissos. Camecissos folia habet similia tritici, sed oblonga, tenera et multas uirgas habet duorum palmorum, folia ex una uirga habet .v. aut .vi., flores et ocinos et minores, gustu amaru ualde, radices tenues et inutiles. nascitur locis cultis, folia ipsa triobolo cum aqua quiatos tres bibitus diebus .xl. ictericis prestat
20 effectum et sciadicis medicatar diebus sex aut septem bibita.
PKB De buglossa, Buglossos folia similia habet flommos, super terra spansa, aspera, nigra et minora, quae si uino mixta fuerit conuiuis letitiam ducit. similiter et cameleucen, sed plus scia- dicis singulare prestat auxilium cum aqua bibita.
25 *PKT* De fiteuma'). || [120d] Fiteuma folia habet similia strutio,
1) GL: de fyteuma.
1 flore P, 4)tum P. 2 superunctus P. prohibet P. 3 SJ. Bumon D. astam 4 qu. longam g. habens, P, 5 coriandrum flores, coriandro P. anetum iusquiamum 6 minus 7 exeludit P, uessice P, praestat P. 8 sicco P. humido uso P. 10 SJ. Pseudobunion Dy. De seudo Bunion Seudob. P. 11 creta insula bumon aste, astae P. 12 bibita P, torcion, P. stranguriis P. 13 spargit P, 15 Come- cissos Cam. SJ. tritico 16 et tenera habet fehlt duarum p. 17 habens, P. et florem similem ocimo et ocinos P, <drin devxoios duoa > sed minorem, SJ. Y. est amara, gusto amaro P. 18 r. sunt ei in |, f. ipsius 19 ciatis tribus bibita yctericis 21 Buglossos f. h. sim. 2) terram sp. et a. et n., auch P. fuerint conuiuiis conbibis P. ef. Diose, d. hb, f. cap. 2, 23 leticiam P. 24 adducunt Hier schliesst d. grich. Text von Spr, 126, Es folgt Spr. 125. -leunten a. R. al’ cameleunte; mit auxilium schliesst d, Lyoner Dr, Der von Colle hat noch: cum aqua bibita. cum melle et pane trita eius folia apostemata mirifice rumpuntur. (Aus Pseudo- apul. 42.) 25 De efiteuma P, SJ. Fiteuma Dya. structio, strucio P,
60 Hermann Stadler
mutare colorem, mane melinum media || [121b] die purpureu et sero fenicinu, radix est illi alba et odorata. uirtus est illi calida ct gusta simili, quae si cum uino bibita fuerit .¢.ii., humores uentris deponet, urinam prouocat, acceptis uenenis occurrit.
5 *PKH' De cemos. Cemos herba est duobus cubitis longa; folia habet angusta et fortia, .v. digitos longa et lanosa, quae circa radices sunt, super qua capitella sunt pertusa. cuius semen non facile uideri protest pro ipsa lanitiae. radix est illi amara. dici- tur et ipsa amore inducere,
10 PK@' De adianton!). Adianton aut politricon folia habet corian- dro similia, susu diuisa. hastae ipsius habent super se capitella nigra, longa duobus palmis. quae herba semen habet. radix est illi inutilis. uirtus est foliis ipsius elixis et aqua ipsa bibita ||
[124c] asmaticis et disnoicis medicari, ictericis et disuriis medicari, cau-
15 culos frangit, uentrem stringit, morsus caninos sanat, reuma sto- maci conpescit cum uino bibitus menstruis imperat, abortum prestat, sanguinem reicientibus subuenit. morsibus uenenatis opitulatur, alopicias et acoras et pitirias purgat, scrofas sparget inposita addito cinere et ladano et susino myro et uino fluentibus
20 capillis occurrit. elixatura eius addito cinere et uino id prestat et a pullis comesta confortat ad pugnam. quae et a pecoribus utiliter comeditur. nascitur locis umbrosis et aquosis et parieti- bus humidis et circa fontem.
1) Gl.: de a. uel plitricon.
1 nam mane colorem album facit, colore mane aut media P. melinum aufRasurM. purpureo P. et aliis horis eum mutat MS. et fehlt 2 feniceum SJ. calidis- sima, P. 3 gustu simul cum uino bibitum -a MS, hum. aquosos 4 deponet uenenit P. 5 De cemos nur P. Spr. IV 129. Ascovromddiov .... of dé «pos vgl. F. Reinhold Dietz, Analecta medica, Leipzig 1833, S. 3 ff. 6 forcia P. lanosa maxime P. quae circa — 7 super qua ist in P. am Rande nach- getragen. 8 laniciae P. 10 Adianton siue galitricon uel politricon, coliandro s. sucu P., simil. cor. scissa in summitate (a. R. al. et in summitate ramos habet suptiles duros longitudine unins palmi nigros et non habet stipitem neque florem neque semen radicem inutilem, ebenso SJ.) 11 Asta ipsius, aste P., 12 longa d. p. habens supra se n. e. que <non> habent semen. 13 uirtus eius est in fol, ip. que elixa cum aqua et b. ip. aq. 14 dispn. yet. medicare P. hict. P. medicatur 15 ad sanitatem perducit, P. 16 -chi bibita ab. facit,
17 praest. P. 18 alopicias et ulcera que greci acoras uocant et ptitera(s), pitins P. spargit P. 19 imposita trita et mixta cum lexiuia addito e. et laudano et oleo mirtino et cisamino 20 capillorum fluores cohercet si caput inde lauetur, uino miro P, capitellis vec. P. cinero et laudano et nino; praest. P. 21 et feblt a. pugnam utiliter etiam com. a pec. pugna P. 23 fonte P. Auf einen das Ubige aus anderer Redaktion wiederholenden
Zwischensatz folgt Orib. VI 428 und Pseudoap. 52.
62 Hermann Stadler
.v. aut sex, tenuis, duobus palmis longas et terrae porrectas. flore habet aurosu uel purpureu. locis maritimis nascens, cocta cum polline ordei et sale et oleo accepta sicut sucu lacte mulieri- bus prouocat.
5 PAA' De poligalon, Poligalon hasta habet lon [122 b]ga duobus palmis et folia lenticule*) similia, gustu stipticu. bibita ef haec lac mulieribus crescere facit.
PAE' De osiris. Osiris, uirga est illi nigra et tenuis et sar- mentosa et minus fragilis, quae circa se folia habet sicut linu et
10 nigra in initio, et cum maturauerint, rufa fiunt, herba haec cocta in aqua et bibita ictericis opitulatur.
PAg' De hercinos. Ercinos nascitur in fluminibus et circa putea. folia habet ocimo similia, oblonga et diuisa. in summo hastas habet .v. aut sex, longas duobus palmis, flores albos habet,
15 semen nigru, minutu et duru, folia eius suco sunt plena. semen eius .C.ii. mixtus et inunctus caligines oculorum et reuma con- pescit. sucus eius auribus infusus dolorem aurium mitigat, maxime et afronitro et sulfur mixtus. ||
[1220] <PAZ> De smilax!), Smilax aspera folia habet perielimeno 20 similia. cui uirgae sex aut septem sunt sicut zura aut uatos, in- plicantes se uicinis arboribus aut saxis. semen habet simile uuae, quod cum maturauerit, rufum habet colorem, gustu sub- mordaci. cui radix est dura et grossa. nascitur locis aquosis et
1) Die Ecke des Blattes ist abgeschnitten.
1 cinque P. tenues, P. longe terre P. porrecte 2 flores habens P. aureos, auroso P. purpureos, purpureo P. 5 Poligalon astam, 5 Poligona Dya, SJ. duabus 6 folia lenticule stip- tica, -co P. que bibite m, L, b. et haec m. 1, P. 8 SJ. Osiris Dya. uirga, (uirgam habet) MS. sarm. et ramulus fr., (sed m. fragilem) MS, 9 linum (preterea fol. habet) se fehlt MS. 10 maturauerit ruffa sunt (fiunt) fit MS, Das Kapitel fehlt im Druck von Colle, sowie in den drei Pariser Handschriften, steht aber im Lyoner, in SJ. u. MS. 12 Ercinos <c. 29 Spr. xspi fo/vov> vgl. F. Reinhold Dietz, analecta medica 8, 4 Er- cinus P. puteum 13 habens SJ. ozimo P. sed obl, dinersa SJ. et in astas quinque h. habens quinque P. 14 duabus et flores babet fehlt, habens P. 15 ei nigrum nigro et minuto et duro P, sunt succo plenas P. 16 melli mixtum inunct. reumam 17 dolores 18 m. affronitro et sulfure mi. afonitro et sulphur P. 19 De smilax, Smilax, asperas folias P. Smilax a, 20 cuius uirge zure aut bati, batos P. 22 unis ubis P, hab. ruf. col, P. nigrum colorem facit, a, R, al. rufum: ruf, uel nigr. SJ, cum gustu 23 cuius rad, SJ,
64 Hermann Stadler
oximirsina similis, sed maiora et aluidiora, semen in medio foliorum habens sanguineum et tamquam cicer. uirgas habet duorum pal- morum aut longiores, radices similes myrsine, maiores et odoratas et molles. nascitur locis montuosis. uirtus est radici eius ut
fh bibita .C.ii. cum uino dulce diu parturentibus subuenit, stran- guiriis medicatur, sanguinem per urinam deponet.
PMA' De dafnoides. Dafnoides aut petalon aut camedafne aut peplon dixerunt, cubiti babens longitudinem, uirgas multas et non fragiles, in superiore quasi di[[123b] midiu habet coriu,
10 wirgis ipsis sunt muccellaginosi. folia lauri similia habet, mol- liora et duriora et non fragiliora, calido gustu et gula ipsa exasperans. flores albos habet, semen nigru, cum maturuerit. radix est illi inutilis. nascitur locis montuosis. folia eius sieca et uiridia bibita flegma uentris deponit, uomitum prouocat,
15 menstruis imperat, apofleumatismum masticata prestat, sternu- tamenta prouocat. .x. grana seminis bibita uentrem mollit.
PMB' De camedafnes. Camedafnes, multi et ista alexandria dixerunt. uirgas habet longas duobus eubitis, tenues et rectas et leni, folia habet similia lauro et tenuiora et uiridiora. semen
20 in mediis colore rufo foliis. folia eius cataplasmis adibita dolores capitis tollit, estigatione stomachi inposita compescet. tortiones cum uino bibita medicatur, menstruis imperat || [1230] sucus
1 oximussino -misino SJ. similia, s. babet SJ, maiora exalbidiora, al- biora SJ. albidiora P. et molliora foliorum est sibi f. eius subs. SJ. 2 longas duorum 3 aut modicum plus et radices wirsine, -ae P,
sed maiores mai. od, P. 4 et molles [et rubeas] tamen radici eius que, r. eius et b.P, 5 dulci, P. stranguriis, P. 7 Dafrioides (-fn-) aut pentalon a. €, dicta, 8 aut pepl. dicta SJ. cub. unius habet et uirgas multas habens P. 9 et fehlt, et non SJ, non fragiles sed mucillaginosas. Im Exemplar des Ubersetzers muss das puilopdoous des gr. Textes gefehlt haben. MS.: et idem secundum aliam translationem, Derselbe hat übrigens dieses und das folg. Kapitel zusammengeworfen. demedio P. 10 est mucellaginosu P. folia sunt illi, ei SJ. babet feblt sed molliora 14 fragilia gustu cal., calida SJ. gulam exasperantia habens P. 12 eius nigrum e. matura- uerit, -auerit P, 14fleuma P. deponunt etc. nomica P, 15 apoflegmatismis, apofleumatismus P, prestant auxilium 16 seminis eius g. X. molliunt. 17 Camedafues -phnes SJ. m, et astam alexandrinam, Alexandri SJ. 18 duo- rum c. 19 et lenis P., lenes (e. leues) et f. |. sim., P. e.f. a, lanri MS. sim. sed 20 med. foliis coloris ruffi, im medii foliis P. adhib., P. dolorem, dolore P. 21 tollunt egúes sti stigationes stomaci conpescunt et torcion, P, ett. 22 modicantur succus eins cum nino bibitus m. imp. u. prou, pessario adhib. hec omnia facit; sucus — bibitus fehlt P. also menstr. imp. ur. prou, pess, adhib,
66 Hermann Stadler
filon uero'), medicus peritissimus ue/*) medicine diligentia, longa oratione scripsit, qua disciplina elleuoru detur. multi uero in suco multo mixto dant, et postea dant manducare illis, qui acceperint. fortissimis corporibus sic solu aliquotiens dant, sed maxime, si 5 disciplina suprascripta sequi, nulla neglegentia nec offocatione facere potest. cum aceto mixtus et collirium factus et ano sup- positus nausiam prouocat, PM.‘ De sesamo. || [124a] Qui in an<ti>quiran elleuoru dixerunt pro quod miscetur cum elleuoro albo in purgatione, cui et simi-
10 lis est, et egerontei folia similia sunt et minuta. flore albu habet. cui radix est tenuis, semen sesamo simile, gustu amaro. colera et flegma uomitibus purgat. unde si quis tres digitis impleat et accipiat cum elleuoro albo tria obulum unum semis cum mulsa, omnia suprascripta facere potest.
15 PME De cucumere agresti. Cucumeris agrestis semen similis est hortini, sed paulo minor*), et cucumeres minores*) habet. folia et astas habet simile hortini, cui radix est grossa et alba. nascitur in campis et locis desertis et arenosis. cuius frutex minor est. sucus folie eius dolori aurium missus mitigat, radix
20) eius pulente mixta et cataplasmis adibita antiquos tumores sparget. resine terebentine mixta et cocta cataplasmis adibita sciadicis me-
— — —
1) Nach uero eine drei Züge breite Rasur. M. 2) el nachgetragen. M. 3) in bei minor und minores in M, auf Rasur.
1 filon medicus doctissimus et perfectissimus diligentia ac 1, ratione, perit. mediens dil, P, d. 1 et rat. MS. 2 elleboro P, 3 mulse wixtum postea dant, mixtus dent P. w. dant postea dantes MS. qui hoc ot qui sunt 4 fortissimi corpore uerum, sie — sifehlt solum aliquociens P, unde MS. 5 datum disciplina superiori MS. suprascr. uolueris P, supra nullam negligentiam nec effocationem, nullam off, MS. 6 wixtum factum facto sano P. 7 prohibet, Die zwei im Griech, folgenden Kap. 149 mepi é/de- Pógov péiavos und 151 zeoi omounoidonc tod pixpoò stehen in den Handschriften weiter unten als PNZ' und PNH'. 8 Sesamo idem maior qui inanquiran elleborum P. Sisamus qui elleborns, quod -um SJ. dicitur eo quod 9 cum felilt n, pro MS. ellebero P. purgationibus SJ. cui — est fehlt 10 folia habet minuta similia set min, P, geronteo <ouyéoorre> et flurem album, flore albo habens P. 11 ten. est et sem. sim. sis. amarum coleram 12 fleuma P. per nomitum digitos inpleat P, 13 obulum I et medium,, tria obulum uno P, 15 Cucumeris a. simile e. ortiue sed paulo maius, maior P, et cucumeris longiora, longiores P. habet folia, _ 17 astas P, similes ortine cnius r. 18 et in desertis et feblt est 1. <uxpòs - puxpds > 19 folioram, folia P, dolores dolore P. in- wissus, 20 pulentem ista P, pol. welc.adh. et duritias uel saxitates spergit; spargit P. 21 r, et tereb. et etiam cocta et adh. medicatur, P,
68 Hermann Stadler
cernae aplicitus cito ignescit, his est utilis. uiridis uero et non lenis et asper et colori in utili et quasi cinere et graue, inutilis est, qui hee signa habuerit. multi uero et foliorum et cucumeris simul miscunt plurimum adulterantes, cui et amulum miscunt 5 colore albu reddentes duorum annorum elaterium his est utilis ad purgationem uentris, sed supraseriptus sucus primarus bene factus decem annos durare potest. obulus unus datus homines purgat, et dimidiu obulu purgat infantes, nam si plus accipiatur inferet necem. senibus disciplina infantum dabis colera et fleuma 10 uentris deponit, uomitum prouocat, disnoicis medicatur. addito sale et post calda dabis bibenda, || [124d] solutu aqua et penna sub lingua traiectum uomitum facit. quem si forte fortins uomi- tum uelis ut facias, addes ei oleu yrinu, et loca suprascripta traicis. sane illis, qui uirtutes eius purgantur, dormire non ad- 15 mittendi sunt, aut si prouocito uomito nimie uomuerint, aqua frigida conpescendus est et pulenta et posca et mala matiana et omnia, quae stringere possunt, dabis. menstruis acceptus im- perat, abortum facit. lacte mixtus et naribus missus ictericis prodest, dolorem capitis a<n>tiquam mitigat, sinanticis inunetus 20 medicatur; maxime addito oleo aut melle aut fele taurino uirtus augetur. radix cucumeris hortini duo obuli accepti cum mulsa
post cena uolentibus nausia prouocat. PMZ' De stafis agria!) Stafisagria folia habet uitis agrestis et diuisa. hastas habet longas et erectas et nigras, semen simile
1) Glosse: de st. .i. herba pedicularia,
1 appl. his e. u. fehlt. uir, autem et n. leuis asperi et quasi colore cineroso 2 cinerosu P. et grauis graui P, 3 qui — habuerit feblt folia et cucumeres 4 miscent amil miscent ut 5 colorem albo P.
reddant elat. d. a, utile est 6 primus Zusatz ans? 7 obolo uno datum hb. perfecte etatis p. et dimidium oboli inf. 8 acceperint infert, purg. dimedio obulo p, P. 9 infantium datur coleram et flegma 10 uomica P,
dipno. inaxime add., maximo P. 11 calida bibita solutum in aqua et cum, pinna P. transi. 12 si fortiorem facere uolueris 13 forcius P. uellis P. adde ei oleo irinu P. -um et loco 14 traice illi qui virtute, P, 15 at si prouocato uomitu 16 polenta et pusca malisu.s.w. 17dabis u. accept,
fehlt. 18 lacti mixtum inmissum yct. 19 sing. presid. est. antiquum, P.
inunctum, max. prest. eff., P. 20 felle nam uirtus 21 auguetur P,
radicia ortini II obol. 22 p;} M. cenam 22 nausiam prouocant. Schluss aus? 23 Stafisagria quam latini pediculariam uocant nascitur umbrosis locis habens folia similia uiti agr. diu. et scissa tanquam malua agrestis. (Dies erwähnt auch Serapion, aber nicht Ibn Baithar.) 24 hasta babens P, et astas long. sem. illi SJ, est ei
70 Hermann Stadler
uerint, cauernantur. maxime illo tempore, quo colligitur, noli contra uentum stare, et cum siluerit uentus, finden')du est, quia
citius uisu euulnerat manus et facie, sed melius facit, si cerotis stipticis facie et manu perunexerit. uirtus est ei calida et catar-
5 tica. corium ipsius radicis et sucus et lacrimus mulse acceptus susu iusu homini facit. radicis uero eius .iiii. obnli accepti cum aneso .C.iii. dantur. sucus nero duo obuli accipiuntur, lacrimu
cins obulus accipitur; plus acceptus inferet necem. purgatio supracripta dolorem lateris mitigat, asmaticis prestolatur, et his
10 medicatur, qui putridu sputu habent. sed datur aut escis ad- mixtus || [125c| aut decocturis. maxime et metasincriticum est.
radix et lacrimus eius tanta habet caliditate, ut nullam habeant conparationem. unde alopicis superunctus sucus eius alopicias emendat. radix eius uiridis infricita ut superius alopicias emen-
15 dat, linores detergit. sucus ipse si additu habuerit linanotides, cera equali pondere omnia suprascripta facere potest, inpositus
loco quolibet amplius a duabus horis esse non debet, sed ante et
post loca ipsa calida aqua fouenda sunt. lentigines mundat, lepras limpidat, pustulas purgat, maxime sulfure mixto ueteres
20 dolores lateris ef peripleumonis curat, artiticis et podagricis pro- dest, ueretris nudis inpositus uestit, fomento et inpositi id facit. PM©' De spartu. Sparti frutex est omnibus nota. semen afferet
in folliculis sicut fasolu, et infra semen minutu. semen est sicut lenticula, flore mellino sicut leucoiu. semen eius et flore bibitu
25 cum mulsa obu|[125d]li .v. humores uomitibus purgat cum ten-
1) Die kursiven Buchstaben sind kleiner tibergeschrieben,
1 eo uero tempore quo colligis succum, tempore cocollegitur P, mento P. 2 quia cum fidum uentus fidam est P. 3 cicins P. citius ebulient et manus et facies quod si cauere uolueris cerot. 4 faciae P. faciem et wanus ante perunge catarica 5 in mulsa accepta superias et inferins hominem purgant 6 susu iossu P. oboli accipiuntur et 7 anisi suci nero eius plus acceptus inferet lacrimo uero P. lacrimi 8 nero unus nam plus infert 10 m, etiam hiis qui putridum putridus potu P, habent sunt autem danda potio escis admixta aescis P. 11 cocturis est autem metasim cretica 12radix cius tantam hnt. habet 14 radix nero ut supe- rius u, emendat fehlen sucus eius addito libanotido et 17 in quol. 1. pos, a. quam duabus 18 postea ipsa fehlt 19 sulphure 20 l.ant pulmonis, a. fleow. P. arteticis podac, maxim. fert auxil., P, nudis locis capillis imp.u. sed f id f. (wohl et fom. impositam id f. Zusatz 22 Spargus a, R. al’ spartus SJ. (sparagius) adferet P. affert 23 falseolum, fascolo P. faxcolnus SJ. alind miputum est sicut 24 florem mellinum babens sicut lentinm, leucium SJ. leuciu P. flos bibitua cum 25 tensione sicut ell. si in iosu reddatur (a, R. al. radatur) tensionew P,
72 Hermann Stadler
mollit. corium radicis eius stipticum est. expressus sucus eius
utilis est, ut apredine et plurigine corporis purget mirifice. PNI* De narcisso. || [126b] Narcissos, multi et hune lilium dixerunt. folia porri similia habet, sed minuta. hasta habet duorum pal- 5 morum et inanem et sine folia, in')qua uirga est flos album in gyro et in medium florem croceum aut purpureum ostendit. radix est illi rotunda sicut uulbu. semen habet nigru et oblongu. nascitur uero locis montuosis. cuius flos suave longe iacit odo- rem, reliquus porri habet similitudinem et uiridis. radix eius 10 bibita comesta et cocta uomitum prouocat. trita cum melle con- bustionibus medicatur, neruos incisos solidat, luxationes con- ponet, antiquis doloribus artricticorum prestolatur melli mixtus. maculas omnibus uultibus tollet mixtus semini urtice et aceto. heruo mixtus et aceto uulnera sordida purgat, apostema dura rum- 15 pet. infixa corpori inposita euocat cum irin illirica et melle mixta,
*PN.l' De ippofaes?). Ippofaes aut ippofies, unde in oriente res limpidant; || [126c] nascitur locis maritimis et arenosis. frutex est sarmentosa et tenues uirgas habet, folia habet similia olibae, sed angusta, molliora et acuta sicut oxiacanta et aluidiora et
20 angulosa et uina coniuncta. super quas uirgas flore habet simile haederae. semen habet sicut acina suspensas et mollia et aluidiora et colore subfenicinu habet. radix est ei grossa et mollis, sucu plena, gustu amara. exucatur et ipsa sicut tapsia. sucus eius
1) Vor qua ein Buchst. rad. M. 2) GL: de ypof.
2 aspredinem et pr. wir. p 3 Narcissum, -us SJ. siue bulbum, -us SJ. ematicum siue ut latini bulbum nomificum multi lilium dix. 4 porro minora SJ. habens P. astas habens duarum p. inanes id est s. foliis flos est illi albus in giro, giro P. 6 medio croceus ost. fehlt. radicem habet 7 bul- bus SJ. bulbu P. et semen sem, habens P. nigro et oblongo P. oblongum in membranulis. 8 ut in membranis SJ. uero fehlt, suauem iactat 9 reliquos P. in reliquis uir. est. uiride SJ. 10 bib. et 11 laxatos conponit MS, 42 articulorum, artrict.P. mix. effilidos, effilidas MS. 13 et omnes maculas tollit, P. mixta ortice P. 14 et melli et herbo, nur herbo P. et aceto fehlt mixtus MS, acitoP. uuln.s. purgat aposte- mata 15 uocatP, yris (yll.) Hierauf folgt aus anderer Redaktion: Item col- lectiones erumpit atque stirpes euocat et siqua sunt alia (aliena) cum farina lolii admixto melle, 16 SJ.Ippofaes Dya. 17 limpidantur 18 habens P. oliue 19 et mollia albid. 20 et bina uirgas habet fl, sim. P. flores b. similes edere, P. 21 siccum acina -a azina P. albiora, albidiora P. 22 colorem subfeniceum habens P. succo, suco P. 23 exiccatur succus collectus, 8, e. collectus P.
74 Hermann Stadler
mammarum tumores conpescit, igne acrum extinguet sola et aceto mixta.
PNZ' De elleboro nigro') Elleuora nigru aut ectomus aut poli- rizon aut melanpolion dicunt, quia .melampus filias suas maniam
5 habentes ex eodem curauit. hi habet folia uiridia platano similia, sed minora, sicut fondilium, et diuisa multis locis, sed nigriora
et aspera, uirga breuis, flores albos et purpureos, scema bortui similem, in quo semen est simile cneco, qui in antiquira sesa- moides dicunt, quem multi utuntur in purgationibus. cuius radices
10 tenues sunt et nigrae sicut cepula. qua|[127b]rum radicum maximus usus est, nascitur locis asperis et siccis et agrestis,
sed his melior est, qui talis locis nascitur. maxime melior est, qui
in <anti>quira nascitur, quia et niger. eligendus est uero carne plenus, inter se habet album colorem, gustu uiscidus et calidus.
15 talis uero qui <i>n elicone monte et parnaso et geolia?) nasci- tur. acceptus purgat colera et flegma per uentrem cum scam- monia et sale mixtus .Z.i. cum iuscellis maxime cocunt, multi
ct cum lenticula, et sic acceptus nentrem purgat. purgatio ista melancolicis et epilenticis et menomenis et attriticis et paraliticis
20 medicatur. suppositus menstruis imperat, abortum facit, fistulas purgat inpositus et post triduum tultus surdis auri<bus> inposi-
1) Über die Stellung dieses u. d. folg. Kapitels s. oben d. Note 123d S. 66. 2) ef. Spr. p. 631 Note 24.
1 mammillarum conpescit, P. -em agruw P. sola ext. (ipsa) cum a. m., extinguit, P. 3 Elleboru nigro P, Elleborum, -us niger MS. aut 4 polinzon (poliziron) -rizon MS,SJ. dicitur q. melampus, quidamSJ. manian P, maniam fehlt 5 habens, fehlt SJ, amentes MS. eadem c.amania MS, ce. eo am, SJ. hii P. herba hee f.h. sim. plat. nir. 6 affodillum, -us MS. ef. Spr. p. 630 Note 19, 7 uirga est ei b. breue P. et fl. albi butrui P. in scemate botruoso similis gnico, -es ginco MS. 8 simila neco P. bec in antiquis
temporibus! escamovoides, (scam.) MS. 9 dicebatur quia m. ea utebantur, MS. hnius 10 nigra P. cepulla, -e MS. 11 maxime MS, maximo susus P, nascitnr uero P. in loc. MS. agrestibus 12 sed his — et niger feblt, MS. 13 eligenda uero est c. plena que inter 14 intra MS. habens P. uiscido et calido P. et gustum -um 15 in ellicone P. t. uero in parnaso, parnasso P. monte est. nascitor, MS. que accepta coleram uentrem purgat, maxime purgat P. fleuma P, peruentre P. alii scamoneam et s. miscent 17 uiscellis P, multi cum uiscellis eas coquunt cogunt P. et multi 18 nam sic accepta 19 epil, meu, P. et — et fehlt. men. fehlt MS. arteticis adtrit. P. 20 supposita 21 p. im- posita tridu tulti P, tolta et tollatur MS. auri imposita,
auri auch P.
76 Hermann Stadler
tur; *)paralias uero multi totimallida dixerunt. est et alter elioscopos nominatar et myrsodes amfilafes*) et quiparisias et dendrodes platifillos. caracias qui dicitur hastas longas cubito uno habet et rufas, lacrimu uiscidu albu plene. sunt folia circa 5 hastas ipsas similia oliuae, sed minora et angusta, radix grossa et lignosa. in quibus hastis come sunt iunci similes, in quibus semen est. nascitur locis montuosis asperis. uirtus est lacrimi eius: uentrem soluere ualet, fleuma et colera deponet, duo obuli cum posca accepti id faciunt. cum mulsa acceptus nausiam 10 prouocat. sucus eius et lacrimus colligitur circa uindemias et areas. cuius hastae collecte et incise in uaso fictili mittuntur et utuntur. multi uero pollines herui mixtos cata||[128 a]potias faciunt et siccant et sic utuntur. alii uero in caricis lacrimu ipsu excipiunt et seruant usui. multi in mortariis herba ipsa 15 conterunt et trociscos faciunt et reponunt. sed hec obseruatio erit, ne in uentu hoe faciat, aut ne manus suas oculis applicent. antequam exucatus fuerit, manus et facie absungia perungueat aut argilla tenera, ne odor ipsius gula exasperat, unde ipsa catapotia suprascripta melli cocto superuncta dare, carice due 20 aut tres accepte sufficiunt purgationi. capillos tollet uiridis sucus eius in sole superunctus cum oleo, capillos robeos exire facit,
4) Vor paralias 2 Buchstaben radiert, lias auf Rasur, ra aus rn korrigiert. M. Gl.: de titim. 2) myrsodes und amfilafes am Rande nachgetragen.
1 in parnasso uero multi P. Tertium paralinos quartum ylioscopos, Est et per alios aliud et quod 2 elioscopos nominatur SJ. quintum den- drodes 3 sextum platafillos, flatif. P, septimum uero ciparisias d. et est ciparisias et dendr, et plat. et miosode aut amfilafres SJ. Caritias uero astas, Ceracias P. astas P. ciparisias astas |. b. SJ. 4 et lacr, lacriwo uiscido ct albo P. et album fol. sunt ei 5 astas, P. ipsas fehlt. angustiora SJ, rad. eius est in astis eius 6 sim, iunco sim. iunci P. 7 et asp. est fehlt. 8 soluit flegma © deponens P. oboli P. oboli acc. 9 cum pusca 10 collegitur P. uindimias et arias P. in tempore arearum et uendimiarum 11 colliguntur astae P. aste incise nase 12 et sic in usum transeunt herbi P. pollinibus herbi mixtis catapocias P, cataputias 13 lacrimum ipsius, ipso P. 14 e. usui seruantes m. P. multi uero mortario herbam c. 15 haec obs. P. 8. obseruandum ne 16 uento fiat, fiet P, suas feblt aplicent P, 17 exsuccetur facies, faciae P. perungantur, perungat P. 18 ne fehlt, auch P., in M. nachgetr., ebenso ex. gulam exasperat guila asp. P,
unde cataputie, -pocia P. 19 melle -uncte dautur caricae P. 20 purg. suf, c, uir. tollit 21 sup. in sole rubeos, rubios P,
78 Hermann Stadler
Elioscopios uero qui dietus est, folia andragne similia habet, sed tenuiora et obrotunda, hastas duobus palmis longas, tenues et rufas, cuius sucu albus est et multus. capitellu flore plenu habet, semen circa ipsis foliis, cuius omne cursum solis respiciunt, unde et nomen accepit, nascitur mero circa ripas et circa ciuitates uel edificia. semen eius collectus et sueus sicut superscriptum'), uirtus est illi similis suprascripta, sed paulo fortior. Alter uero, qui quiparissias dicitur [est|, hastas habet longas duobus palmis et subrufas, folia habet similia pituis, sed mollia, 10 unde et nomen ipsum accepit, nam et iste sucu habet habun- danter. uirtus est isti similis supraseripto serius?) nascitur saxosis et asperis locis, qui myrsodes *) dicitur et amfilafes. multas comas habet et lacrimu infinitu et uirgis obrufis. in quibus uirgis folia sunt murte similia, sed oblonga, semen simile caracie, con-
15 positione et uirtute simile suprascripta habet. ||
[128d| Platifillos nero folias et radices similes habet. sucu aceeptu humorem uentri deponit. tusus et in aqua missus pisces oc- cidet; et omnes id facere possunt. uirtus est illi similis supra- scripta.
a
— >
1) super anf Rasur M. 2) sextus am Rande anf Rasur nachgetragen. 3) myr. auf Rasur. M.
1 yliocopos, a. R. al’ nliostropos, Elioscopos SJ, dicitur fol, hab, 2 et astas duorum p. astas habet duorum palmorum P. 3 enins sucus est a. P. albus est capitella sunt ei multa similia, capitellus flore pleno habens P. sed ten. — palmornm wird das Vorige wiederholt, similea aneto flore plenas ardor: — drdddy;> similia a, f. plena SJ. 4 sem. est ei circa folia que ad e. conuertuntur conuertitur SJ, sem, et sucus colliguntur seminis eius collecti et sicci sicut supradictum est SJ. sicut suprascriptorum, -seripto P. 7 forcior P. 8 Alterum uero genus quod ciparisias dicitur dicitur astas, P. 9 fol. s. ei pino sed paulo molliora et tenuiora 10 un. n, a. istud succum suco b. habundante P, abundanter illud nero quod mirsodes d. nascitur SJ, 11 est ei qui nasc.P. sextus fehlt, auch P. nase.l, 12 illi nero qui dendrodes et
amphilatres dicuntur qui dedrodes dicitnr et amphulaphes P. 13 lacrimo infinito P. comas hune! -um uirgas uirgis fehlt 14 murtae P. sim. mirte, et sem. caracine P. compositionem, conposicione P. 15 suprascriptorum, 16 platofillos autem, platifilos uero SJ. folia, habet et suco accepto P, habet flommo f. h. sim. et radicem flonwo SJ. sucus cius 17 uentris tunsus piscis P. occidit 18 et omnis
titimalus potest.
80 Hermann Stadler
fleuma et colera deponit. sucus eius factus sicut titimallus omnia suprascripta facere potest. folia eius cum gallina aut cum iuscellu accepta uentrem solbet. || EN PZB' De peplos. Peplos aut siceni<a> aut mecos afrodes dic- tum est, frutex est plenus lacrimus albo, folia minwta') habet sicut ruta, sed latiora. et omnis frutex obrotunda est et terra spansa. sub quibus foliis semen est minore et rotundu, breuior a mecono albo. multum semen habet. radix illi inutilis, unde frutex. nascitur in ortis et inter nites, tempore arearum colligitur et in 10 umbra siccatur, ita, ut adsidue moueatur. elixatura seminis eius accepta colera et fieuma deponet. oxifabus unus cum mulsa acceptus cotila una iuscellis miscetur et acceptus uentrem soluet et in sale conponitur, *PZT' De altera peplo. Peplus aut andragne agresti, ippocrates 15 uero peplion dixit. sane nascitur locis maritimis. frutex est sucu albu plenu habente. folia habet similia agresti andragne et obrotunda, quae de iusu obrufa sunt. cuius semen rotundum est ||[129c] sub foliis ipsius nascens sicut peplu, gustu calidu, radix tenuis et inutilis. quae frutex collecta reponitur sieut peplu. 20 wirtus est illi similis pepli. PZ4' De camesicu?). Camsice aut sicen dixerunt. hastas habet longas digitis .iiii,, in terra proiectas, lacrimum plenas, folia
4) minu anf Rasur, M. 2) GL: de camesice uel sicen.
4 fleoma P. flegma et coleram deponunt ex eo factus sicut de tltimallo
2 uiscellu P, inscello cocta et soluunt 4 Peplos fructex est plena lacrimo a. siceni P, affrodis P, Galba P, habens, P, 6 uerum om. sed omn. P. et in t. -am MS, sparsa SJ, 7 sub cuius, qu. SJ. minus rotundo P. et breuis miconio, breuius SJ. 8 m. sem. habens P. nam multum, MS. a. R. al’ niscidum, so SJ, rad. eius MS. est illi inut. un. fr. fehlt. 9 nascitur uero, P. hort. SJ. uites et a parte a,
auch MS. tempore earum SJ. colleg. P. 10 adsiduae P. 11 ace. phlegma deponit oxifabo n. e. m. accepto choleram et phi, d. MS. deponit P. accepta oxifabo uno c. mulsa coleram et flegma deponit 12 in uiscellis, et insc, MS. miscetur et uentrem soluit. 13 alii in sole componunt, sale MS, 14 De altera peplo P. SJ. Peplus aliud a. peplos Dy. aut andr. andragna P. agrestis Hip. u. pelon 15 sanae P. in locis fructex cum succo albo plenus, et suco albo plene P. 17 deorsum obruffa iosn P. obrotund, P, 18 pepli peplo P. calidum, calido P. 19 peplo P. 20 peplo. P. 21 De camesicu P. Campsice aut sicisen (ficen) astas 22 digitorum q. in terram lacrimo folia sunt ei
82 Hermann Stadler
longas habet et fungosas. talis est uero qui in misia asiae nasci- tur. talis uero eligendus est, qui lingua tactus albus sit. multi uero et sucu titimalli || [130a] admiscunt ei, sed intellegis hoc sic: lingua exasperat et exardescet. ipse est et intellectus, si 5 mixtu habuerit suprascriptum. in syria et in iudea nascitur, sed grauis et spissus, et ipsi adulterant illam titimallo et pollines herui miscentes. uirtus est ei diagridio: acceptus cum mulsa .U.ii. colera et fleuma deponet, solutione uentri obuli duo suf- ficiunt ita, ut leuiter purget. maxime cum aliquibus dandus est, 10 qui stomachum resumunt. sed si fortius humorem deponere uis, id est colera nigra, dabis obulos .iiii. et elleuori obulos duos et aloen .L.i. dabis et purgas suprascripta, cui et sale admisces. nam si sale<s>catarticos dare uolueris, olce unum scammonie et salis olce tria misces. quos cum dederis, purgas colera et 15 fleuma. radicis .¢.i. accepta cum omnibus suprascriptis purgabis, quod uolueris. multi uero in aceto eandem cocunt et conterunt, cum polline ordei utiliter sciadicis adibetur; et aquae mixta pro catartico dari potest. multi uero sucum et lacrimum eius lanule collectus et suppositus matrici abortum || [130b] facit, pustulas 20 melli addito purgat. cum aceto cocta et superuncta leprosis me- dicatur et antiquum dolorem capitis aceto et oleo roseo mixto et fomento adibita mitigat.
PES” De camelea. Camelea aut pirosagne aut coccu cnidiu aut camedeclu, hastas habet super terra spansas duobus palmis.
= — mn
1 babens et fung. P. talis est — talis uero fehlt, asieP. 2 eligen-
dus est P. Eligenda est scam. clara leuis col. habens gluctis taurini uenenosa et spongiosa SJ, (Serap.) que tacta alba fiat albescit SJ, 3 sucum P. nero sucum titimali commiscent adm. SJ. sed intelligitur
quod linguam aduritSJ. 4 ipse — supraseript. fehlt. 5 siria P. nascitur autem in india et in siria diagridium sed 6 graue ispissus P. quod,
et SJ. ipsi adul, miscendo titimalum et polines, ordei SJ. 7 berbi, P. diacridi P. uirtus autew diagridii talis est. si fuerit mulsa acceptum <_duabus 8 coleram et flegma solutioni uentris oboli 9 len. dandum 10 que;
stomacum, P, resumant fortem forcius umor. P, uolueris 11 coleram obolos etfehlt ellebori, P.nigri 12 aloe dab.etfehlt purgabis 13 salis P,
supra cui salem amisce nam si — misces feblt, 14 salis P. scammonia P. quod condederis purgat -am 15 et de radice eius omnia supra purgat, 16 Die beiden mit multi nero beginnenden Sätze sind vertauscht. (P. w. 0.)
eandem radicem, P. cogunt P. coqu. 17 pollini P. adbibentes cum aqua; aque P. 18 lanula collectum supponunt m. et a., lanula P, 19 facit ab. P. 20 melle medic, antiqu. 21 roseo fehlt. adhibita, P, 23 Camelea aut cocognidio, -ion SJ.MS, 24 astas, P. terram palm, longas,
84 Hermann Stadler
adpositus matrici abortum facit. multi uero falluntur, quia non
est semen camele et coccus<c>nidius pro similitudine folia eius. || [1304] PEH' De actidisse!) id est sambucu. Actidisse duo sunt genera: unum arborosum est, hasta<s> habet cannosas et ro-
5 tundas et erectas, folias habet .iiii. aut .v. in hastis similia nucis regali, graui odori et oblonga. in quibus hastis flores sunt
albis capitibus ipsis, semen uero simile habet terebento, subni-
gello et purpureo, in modum uotrui conpositu, multu sucu habet. Alterum genus, quod cameleti dicitur, a multis mero eicios
10 acti appellatur. sed haec breuior est et heruosa, hasta habet quadras et nodosas, folia habet singulis nodis similia amygdale,
sed uenosas et oblongas et odore gravi. in quibus hastis et capitella sunt similia suprascripta et semen et flore. radix ei us > grossitudinem digiti habet et longa. uirtus est ei id est cameacta
15 et stiptica, accepta humorem aquosum uentris deponit, cacosto- maca est, folia ipsa elixa et sumpta sicut olus uentrem mollit, maxime colera deponet. haste ipse tenere elixe et comeste omnia suprascripta facere possunt. radix ipsa uino elixa ydropicis pro-
dest, morsibus uipere inposita et bibita occurret. cocta in aqua! [434] et fomento adibita duritias matricis soluet et omnes causas me- morate matricis conponet. semen eius cum uino omnia supra- scripta facere nouit, cum oleo inunctus capillos nigrescit. folia
1) <Axm) dio ¿oro > Beweis, dass die Synonyma fehlten. Gl.: d, a. d. idest sambuco,
1 m. apposita faciunt mul. quidem f. in eo putantes 2 illud cocogni- dium aut camelee semen esse per sim. foliorum. nidius P. 3 De a, d. .i, saubucu P. Actis duo s. gen. 4 herbosum arb. SJ. 8. v. Sambucus. uno nero arboroso P, e. astas habens carnosas, hastas cannosas habens P, 5 et e. et r. folia, P. octo SJ. in astis, P. 6 nuci r. et oblonga cum g. 0, astis P. 7 albis P. flores 8. ei albi in e. astarum terebinto subnigellum 8 in modo butrni P. et in m. botri con- posito P. multum 8. wulto P. habens, P. 9 altero P. est qui, quod SJ. cameactis enim enosatis iosacti SJ. <élews dr >
10 hace fehlt. erbosa P. b. et herbosas astas habens P. 11 quadratas SJ. et fol, in sing. amigdale, P. 12 sed uenosa uenen. SJ. cum od. et odori P. in astis cap. astis est P. 13 s. ut supra, supradicte SJ. et flos 14 habens P. hab. dig. longa est ei a camencti st. (ei cam.) ei idem P. 15 que ace. cacosto- macum P. -stomica 16 f. ipsius molliunt et 17 coleram deponunt, deponens P. aste, P. ipsins elixae P, 48 ut supra rad. elixa idrop. P. eximium remed. est maxim, rem, e. P. 19 oceurrit, P. 20 duricias P. eius c. 21 conponunt c, uino bibitum nt supra
22 inunetum
86 Hermann Stadler
[31e] PO.4' De coloquintida, Coloquintis agrestis, quam multi sician amara dixerunt aut coloquintidas, hastas et folias habet super terra, similes cucumeris nostri, id est ortino. quae folia incisa sunt, gustu amaro. semen ipsum rotundum est ut pila, sed
5 colligendum est, cum maturitate cum colore uariauerit, uirtus est medio ipsius purgatoria, triobolo uno accepto cum mulsa; nitro mixta cum murra et melle cocta in modum catapotie ac- cipiuntur, facientes omnia suprascripta, ipse uero pile sicce tuse et mixte et clisteri adibite sciadicis medicatur, paraliticis presto-
10 stolatur, fleuma et colera deponet, menstruis imperat, abortum facit, dolorem dentium tollit. pila ipsa inane est, elixum fleuma et colera deponet, ore retenta dolorem dentium tollet, cacosto- macu est, colliria exinde fiunt, qui suppositi uentrem deponunt. uiridis sucus superunctus sciadicos curat.
15 (*)POB' De epitimo. E pitimu flore est tymmi, simile tymbre, sunt nero capitella leuia || [131 d] et rotunda et caudas habentia. ac- cepta uero fleuma et colera deponet, maxime colera nigra, me- lancolicis medetur. oxifabus unus acceptus inflationem soluet omnia suprascripta .L.iiii. accepte facere possunt. nascitur multu
20 in pamfilia') et in cappadocia.
*POI" De alipon. Alipon herba est sarmentosa, rufa et tenera folia habet, semen minutu et molle, flore molle et leue. radix
1) famfllia? M.
1 Colloqui(n)tida sitiam amaram dix, astas,P. 2 et folia 3 terram similis P, cucumeri nostro que MS, cuius f, 4 et g. amara sem, eius ipso rotundo P. est feblt 5 collegi debet cum mat. col, P. quod coll, in mat. MS. colorem mutauerit uariauerit MS. uariaberit P. 6 in med. trisobolo P. obulo, uno MS. ACC. C. m. 7 mixto n. et mirra cocto cataputie 8 bene purgat pilae siccae tusae P. pilule; MS. w. o. 9 tunse et clisteri.; MS. w. o. clistere adhibitae P. medicantur, medentur MS. par, similiter pret. 10 flegma et coleram deponunt deponit P. 11 faciunt pila ipsa — dentium tollet feblt anch MS, inane et P. 12 tollit P, cacostomacum P. cacostomaca — matice MS. 13 inde colir. P, que supposita 14 autem succus Am Schluss folgt Oribas VI. 454. 15 Epitimum flos est thymi similis timbre et rotunda fehlt. Mit uiridis acceptus ete. be- ginnt ein ganz verschiedener Text, der aus Galen ‘ad Pat. und ? zusammen- gestellt zn sein scheint. De epitymo Epitimo P. tymmi P. Die y sind nicht recht deutlich. SJ. Epythymum eo quod supra thimum nasci- tur, Dya. flos est thimi similis Timbre, timbre P. 16 nero fehlt. rot. candam 17 deponit P. 18 soluit P. 19 acceptae P. ‘multo P. 20 pampilia P. 21 De alipon P. Alipion SJ, Dya. 22 habens fol, minutum, minuto P, florem mollem
88 Hermann Stadler
grestin dicunt. hastas eius et folias et caprioli similia sunt uiti nostrae, sed aspera et minora. caprioli ipsi locis uicinis se in- plicant. semen ipsum uba simile est. caprioli ipsi in initio elixi et comesti urinam et uentrem molliunt. uirtus est foliis et hastis 5 ipsius et radici uiscida, unde uulneribus cironis inposita medi- catur, cancros et fagedenica uulnera curat, tibiis uulnera tollet sale addito et in cataplasma conposita. radix uero eius colorem bonum || [132c] corpori reddet, rugas uultibus distendet, lentigines purgat, nigris cicatricibus colorem proprium reddet, libores et 10 panaricia emendat, cum uino in cataplasma adibita duritias sparget, apostemata curat, ossa corpori infixa eiciet, medicamini- bus stipticis miscetur. epilentieis .L.i. bibita anno toto presto- latur. simili modo accepta apoplexie et scotomaticis prodest. maxime .¢.ii. acceptis singulis causis suprascriptis morsibus 15 uenenatis occurret, abortum facit, plus accepta maniam facit, secundas deponit, urinam prouocat. melle addito ut electuarium disnoicis et offocationibus opitulatur, tussim et doloris lateris conpescit, de alto cadentibus et conquasationibus maximum re- medium est. obulus unus cum aceto bibitus splenem siccat 20 diebus .xxx. bibiti cum caricis cataplasma facta omnia supra- scripta facere potest. cocitur in aqua, et fomento adibita ysteram purgat et infantes non coagolatos deponet, uerno tempore herba ipsa exucatur, qui sucus cum mulsa bibitus omnia suprascripta facere nouit et fleuma deponit. semen eius || [132d] tritus et 25 perunctus scabia et leprosos curat, lac mulieribus prouocat. sucus eius cum suco tisane coctus id mulieribus prestat.
1 astas eius P. Antas (et) folia habet sim. u, n. uitis SJ. 2 nostri P, asperiora SJ. caprioli similes sunt implicantes se semen ipso una P. 38. ipsius uue 3. est et brotinosum (botinosum) rarum et fuluum (Pseudoap. 66, doch
nicht in d. Hdschr.) caprioli in uino elixi, ip. ininicio P, 4 uentr, et u. mouent astis, P. 5chironiis 6uulnera ad sanitatem perducit, uulnerad san. perd. P. tiuiis in tib, korr. M. 7 et cataplasmis colori bono P.
8 rugam distendit, P. 9 magnis cicatr. propriam P. liuorem reddit 10 in cataplasmis, -ma P. duricias P. Ai spargit P. deicit 12 neces-
sarie misc, P. 13 apoplexiae P, appoplesie et stomaticis singulare pre- sidium est 14 accepta P. sing, supradictis causis conuenit 15 oceurrit plus uero, P. 16 elegtarium P. 17 datum dipnoicis, P. dolorem lat., P. 18 expellit conquassacionibus P. 19 obolo, I. obulos P. bibita splen 20 accepta cum catapl’s factum supradicta 21 cocta in adh. ystericos 22 purgat infant. P, et inf, coagulatos non de- ponit 23 exsucatur P, ut supra 24 flegma, P. semen uero eius, P. tritum et perunctum 25 scabiem, scabias P, lebrosus P,
26 tisaui P. cum ptisana prastat P. Dann folgt mit Oribas, VI 342 und
guibus : potipodiv” pibità FALL „orunda® \umbriee® ¿ugt P- cep MOS 200k play ou = faciun! pasa g dibibite» ¡no P- pumec™ P. 5 pipi ¡umnectis et in Y et cir radice® pun y ad pat.) 6 yaben$ Pr. pabet „utem est mile poi 1 A Les PR ¿preso È radices aunt HAL aspr® et pout si. gr dig yaved® parel air. acpom P. Aoteri® (priot. 33.)
et gwwis® ©" ¡gates Ag: pope Y. pabente® a). 9 gubalbida n A2 genwa ** gore a AA pri dulcis | > unter
ica so
92 Hermann Stadler
semper respiciat. folia habet ocimo similia sed aspriora et nigriora. hastas habet ex una radice .v. aut sex, ramulos habet quam plurimos. flores in ipsis ramulis sunt colore albo et subpurpureo et subcuruo sicut cauda scorpii. radix eius tenuis et inutilis est,
5 nascitur locis asperis. manipulu .i. elixu et bibitu flegma et colera deponit. cum uino bibita ictibus scorpionum mitigat, et cataplasma adibita facere potest. multi etiam radicem eius collo suspendunt contra uim scorpionum. semen eius quattuor grana cum uino bibita ante accessionem prodest: tertianariis tria
10 grana utiliter datur. folia eius in cataplasma adibita tumores sparget, myrmicias corpori purgat, clauos corpori limpidat. sicca uero folia eius et inposita podagricis maximum prestat effectum. trita et matrici supposita menstruis imperat, abortum facit.
15 Pilg’ De eliotropio minore. || [134b] Eliotropios minor nascitur locis cultis et in pratis similis suprascripta, semen uero rotundu habens et pendente. herba eius cum semine decocta et trita cum nitro et ysopo et cardamo bibita rotundas et latas lumbrices excludet. clauos inposita cum sale tollet, maxime si ipsa herba
20 fuerit elixa inposita,
PIIZ De scorpiodes. Scorpiodes herba est folia et semen habens caude scorpionis similia. cataplasma adibita percussus scorpii mitigat.
1 ozimo P, asperiora 2 et astas ex habens P. cum ramulis, ramis SJ., quam plurimis in quibus fl. sunt coloris albi etc. 3 subcitrini MS. 4 scorpii est P. inut. est ac ten, 5 manipulo uno elixo et bibito fleuma P. cuius, huius herbe MS. manipulus 6 coleram bibitus occurrit P. oce, cataplasmis, -matibus MS,, adbibita P. -us eadem et omne uenenum destruit mira celeritate cf. Pseudoap. 50, 1, feblt MS. eciam P. rad. collo 8 seminis eius quat. grana fehlt. Ml or P. 9 ac- cessione P. acc, quartanariis maximum remedium est, max. rem, est. P. tercian, P. tert, uero MS. dantur Illa P. cataplasmis, -matibus MS, adhibita, P. spergunt, spargit P. 11 mirmiceas, mirmicias P. cor- poris purgant corporis limpidant 12 fol. eius pod. imp. podacr. P. praestat P. 13 sub matrice posita imperant 14 faeiunt 15 Elio- tropium minus 16 et est sim. supra supradicte SJ, et simile supradicto MS. rotundum, P. 17 habet et pendens et trita fehlt MS. 18 et cum hisopo P. cardamomo rotundos lumbricis P. -cos 19 excludit, P. tollit, P. ipsa herba fehlt. 20 et sic imp. 21 Scor- piodes -pides SJ. habete P. 22 h. similia caude sc. cataplas- mati — matibus MS. adhibita, P. percussum 23 mittigat [et uenenis obsistit.]
Dioscorides Longobardus 93
PIIH' De cardamu agreste!). Cardamu agreste nascitur ubique, quam plurime locis aquosis. cui frutex est longitudinem cubiti habet, foliis plena, cardami similia, sed maiora, uerno tempore nascens, aestate maturescens, florem habens in omnibus uirgis ||
[134c] minores multos et albos, semen minutu, radice obonga, tenue et uiscida, odore cardami habet. sciadicis medicatur, dolorem capitis temporale conpescet, attrificis antiquis prestat effectum. quae tusa et absungia mixta sic inponi debet et postea lauari sine olei unctione quamdiu ustionem faciat. quod si aliquit cause ipsius
10 remanserit, iterum radice eius tusa et inposita omnia supra- scripta facere potest.
Explic. LiB. III.
1) Spr. II 205b. zxsoi iBnoldos cf. Note 96. Doch ist der Text vielfach ver- schieden.
1 De cardamo agr. aut [t]iberian dicunt. Cardamo P. Cardamus 2 et
quam plurimum aq. uirgas longitudine a. R.: al. cuius frutex longitu- dinem, so SJ. (fr. est uirgas) longitudine cubiti, P. unius, 3 babens, P. frat. longitudinem SJ. sonst wie oben 3 plenas cardamo c. domestico SJ. 4 nascitur et estate maturescit flores 5 minutum, minuto P. radicem oblongam tenuae P. 6 babens P. od. cardamo simulans — ilans SJ. sciat. 7 temporalem compescit, P. arteticis, artriticis P. ti in M. auf Rasur. praestat P. qui tonsa (tunsa) 8 absungiae P. axungia sic fehlt 9 unccione P. aliquid, P. causa P. 10 radix tonsa (tunsa) inponitur et supra Cardamus
agr. quem multi senation uel crission uocant uel nasturtium aquaticum. MS. Dann folgt II PAI’ de sion idest niddicu, das in den Drucken unter senacion steht.
Hermann Stadler
Anhang.
II. Buch’).
(Romanische Forschungen. X. 2, pg. 184 ff.)
Cod. lat. Paris. 9332 fol. 254d. Ine. capl. de libro secundo.
Die Handschrift hat zu diesem Buche ein viel vollstiindigeres mehr Spr. entsprechendes Kapitelverzeichnis: alle diese interpolierten Kapitel fehlen aber im Texte. Daher gehen auch die Ziffern in beiden nicht aufeinander.
Zu I.
LIL.
V. VI. VII, VIII IX.
X.
XI, XII. XIII. XIV. XV. XVI, XVII. XVIII. XIX. XX. XXI. XXII. XXIII. XXIV. XXV,
De ecino hat M. die Glosse .i. equo marino. Anch das Bild stellt einen Hippokampen dar.
De ippocampo, byppoc. M. Gl: animal marinum.
De cionidas.
De meacis idest eonculis.
De tellinas.
De cemas maritimas.
De coop. purp. Gl. in M, qui- dam pisis.
De onica id est ungula marina.
De coclio terreno
De coclio maritimo.
De cancros fluminalibus.
De iscorpioni terrestri.
De draconi maritimo.
De scolopendria.
De narcha,
De echigna.
De tunica colubri.
De lep. terr.
De trigona maritima,
De sepia.
De trigla.
De testibus ippotami.
De musteli,
Hefte als Anhang zum fünften.
XXVI,
XXVII. XXVIII. XXIX. XXX.
XXXI. XXXII, XXXIII.
XXXIV.
(fol, 255]a.
XXXVI. XXXVII. XXXVIII. XXXIX. XL.
XLI. XLII.
XLIII. XLIV,
De rana.
De siluru nili.
De smarido.
De quibion,
De bunio tarico salso idest tunno.
De gara omne.
De iuscello.
De cimicibus,
De porcelliones que in ster- core nascuntur.
XXXV. De silfe idest gy- rillus.
De pulmonibus.
De ficato asini.
De ungulis asini.
De serna caballina,
De ungulis caprarum.
De ficato caprino.
De f. byreino. — hi- in M. übergeschr.
De ficato canino,
De coriis ueteribus,
Von hier an stimmt der Text bis auf folgende Varianten,
XLIX. L.
De tettides idest cic. De oruriis. Gl. in M. qdm. auceps.
1) Da das erste Buch zu viel Raum einnähme, so gebe ich es erat im nächsten
96 Hermann Stadler
CLKXXIII. De bulbo, CXCIV. De cilidonia m. CLXXXVII. De lepidio. CXCVI, De miosoita, CLXXXVIL. De butracion, CXCVIL De i. .i. h. uitera,
CXCII. De cissos idest de he- CXCVIII. De telefolio. dera. Exptcunt capTLa.
CXCIU, De caelidonia. In M. sind von spiiterer Hand die Kapitel nach den fol. dieses Buches von 1—33 gezählt; also: de ecino — de coop. p.1. de coclea t. — de rana 2 u.3,w.
Zu den Berner Fragmenten ergab ein genauer Vergleieh mit der photogr. Nachbildung noch folgende Nachtriige:
7 De coop. purpurae 11 De tunica colubri 19 X. De tunno a. XI. De cim. De pore..... XII. De pulm. 31 De ono molli 33 De ururiis 39 De talo porcine 40 De e, ceruino 41 De u. oleram 46 araneae [pg. 185) 6 De batyro 8 lanae 10 equae 12 focae maritimne 18 bubullo 2.1 tibergeschr.? 19 ber- becino 25 LXVIII. de tritico 26 LXVITIL 32 de trago 34 de oirizia 38 de nelimo 39 de sesamo 46 d,f.aegypt. 52 ..napicio [pg. 186] Neben 2. de sisaro steht der irische Name giso (vgl. Traube, Abhandl. der bayer. Akademie der Wiss. I. Cl. XIX. Bd, II. Abt. S. 351.) 9 ortino 10agresti 14 de sparago 16 CXI. de sion.... 17 CXII. 20 de sonco 31 agresti 43 aleo 44 de scordo prason 45 de sinapi [pg. 187] de diptarmicen 8 de cyclamino tilge: 195 v° 9 cyclam. 12 de asaro 13 de asfodillo 14 de bulbo 18 de lepidio —
Cod. P. Zeile 33 In primo — ari in Initialen ordinacionem 35 de is que 36 uero lib. P. 37 dicimus necesse est idem de 38 frum. maxime ol,
ost. est uirt. nisci[fol. 256)das auch M. 39 reliquum nature scortam 40 nature eexpt. lect Dioschorides.
A‘. I. 42 GI. in M. Ecinus nel equus marinus. ecinu maritymo sapore 43 eusto- macum mollit uentrem 44 conbustum.
B'. II. 4 Gl. in M, al, ercinus? u. ecinus uel eq. terr. Accini ter. in Mono- gramm. pice 3 n. singulare presidium est hyposare. 5 iecur testo feruenti,
P", UL 7 De ippocampo, yppoe. M. Gl. ypocampos animal marinum. 8 liquide mixte.
4’. IV. 10 De purpore, marina fehlt. 11 uulnera 12 ereuerit cic. facit hoc cort. 16 non | [fol. 256b] 20 fit etiam 17 secnti. E'. V. 18 Cionides etiam 20 ipsam n. habens.
c', IX, 21. Gl. in M. cohoperculum purpure. De c. purpure Uniguicule eoneilii auch M. 23 fumicate castorii fumicatione 24 ephilent. 25 commouet eoneilium anch M.
Z', XI, 1 terraena aestomaca,
A’, XII, 3 De cancris fluminalibus. Conbustis duobus cocliaris, eocleariis M. genciane 4 cocliarii uno bibiti. 5 aeff. sanitate 7 praest. sphal. 8 scorpiones.
6’, XIV. De scorpione terrestri. Scorpius als Monogramm 12 inpos. | [fol. 256c} percussure suae in den Noten: contrarium ‘14 contr. 15 glaucomas, I’, XIX, Gl, in M, t. colubri 17 dentium medicatur uipera auch M,
98
AH
e
Hermann Stadler AZ. LVI. 4 De talu porcino. Talu porcino conbusto Sinflationis tortionis uessicae. . LVII. 7 De cornu ceruino. 8 cocliaria emopt. et desint. ictericis 9 maximum remedium est dracantu fluxum 10 nero sic
11 mittis argilla et, M, 12 albo | [f. 257d] camian 13 que 14 ut uuln. 16 doloris.
460. LVII, 17 De uermibus bh, Tritae et perunctae GI. in M.: uermes ol.
M",
LIX. 19 Bonne repositione que tritico 20 que panno anch M. 21 acetum ut uapore,
MA‘, LX. 24 testo Gl. in M.: pitiocampa .i. ruçca. 27 adhib.
MB". LXI. 28 De salamandria, Salamandra anch M. 29 nulneratica [pg. 195) 1 seruatur etiam sic 2 extenteras,
MI". LXII, Gl, in M.: de aranea p. 4 trite et inposite 5 temporibus prohib.
MA’, LXIM. Gl, in M.: aliud g. aranei 7 aranee remedio est fehlt.
ME". LXIV. 10 uentrem 11 n. res extingui laptuce bibitus.
Me. LXINII LXVII. 14 gesentera [f. 258a] que 16 doloris 17 auris
MZ".
Gl. in M.: gisentera .i. u. longus.
LXXI. De omni lacte, 21 umores stomaci mollitiem M. molliciam 22 estiualem 23 bonum niuium et pinguiem 25 eusto- macum 26 buculum 29 fleamonis [pg. 196) 2 carnes aut cacoquima causa si fuerit lac 3 partem temperatus omnibus
c. suprascripti maximum 5 que 6 maxime melanc. 7 cocitur autem 8 mittis in ulla noua et moues 9 bullierit qniatos 10 amurga 12 urceolom cum fehlt amurga 16 ius qui amo autac. 18 san. [f. 258b] 10 gingiuas 19 uulnerationis optime curat 20 caprino 21 iosu 22 iniectus 23 adhib. que 24 dolore stomaci tisicis 25 tolht 26 statt inbat: maximum prestat auxilium 28 scotomaticis si ueluti purg. dederis [pg. 197) 1 ledis 2 ca- pillis infante.
MH". LXXII 3 De caseo uiride. Caseo eustomacu 4 pinguiem carnis
elixus uero 6 caseo salatu carnis 7 uetere uero, Gl. in M.: caseus recens.
MO". Überschrift and Zahl fehlen. Gl. in M.: butyrum. 11 necessarie miscetur 12 repremit 16 uessicae M. 17 carnis 19 seno
N'.
NA‘
NB
NT"
20 butirum 21 colligis 22 siccant 23 cicatricis.
LXXIII. 24 De lane succidis. Gl. in M.: lana sucida, 25 [f. 258c] atilis necessarie adhib. 26 que infuse 27 sthomaci ad sanitatem perducit et diuersos 28 conbustae nirtute abent et stipt. et stalt. fehlt, 30 conb. etiam sic [pag. 198] 1 supposito 3 alii uero positaeet 4 tediae lanae colligatur 5 pinguaed, tedae 6 lota in conca,
. LXVII. Gl. in M.: Sucus I. 8 butiro 9 saecundas 10 seno abdita 11 scauiae sucu supra.fund? z. Schlusse vgl. SJ. ysopus in nero Dy!
. LXXVIIL 45 De coagulo 1. Triobulo 18 adinitus 19 suppositus uiuitus Gl. in M.: coagulum, so auch im Folg.
. LXXIX, 21 De coagulo saeque aeque [f. 258d] mirifice prodest.
NA‘, LXXX. 23 De coagulo agnino 24 sthomaco 25 coagolatum GI, in
M.: coagulum uituli,
100 Hermann Stadler sidinm est et hic oeeurr. M. 12 braeuissimas 13 duricias pulenta adhib. 15 aequorum enuticis so auch M. boiae M. bone P. 16 capillus 20 igne agru.
ZA'. LXXXVIL Gl, in M.: stercus bouinum. 21 bubuli pascenti re- cen|[f. 260 b]ti 26 diricias postulas 26 praestat bouis famicatas 29 nino quiatum 30 sicu (px. 205) 1 thure 3 conpusto oximelin 4 absangne medetur ad cum 5 statt inbat: singulare praesidium est addurantur 7 dolebit scapola 9 sentias conpustio.
ZR’, LKXXVIII. 11 De fimo ueruecino, Fimo ueruecino GI. in M.: st, ouinum, 12 adhib, nicras clauos 13 corboris tollit in morani? inp. caera 14 [f. 260c] med. asi fimus sicco tuso
et bibito 15 sanguine pres. est 16 solitanu curat 17 laxacion.
18 canaliina sanguine 19 profluente asininorum 21 inpositu 22 carbuncula 24 oleu M.
ZT". LXXXIX. Gl. in M.: stercus c. 25 idest auf Rasur M. mic. et fung. uenena 26 praesid. uulturis uero fimum ros marino (pg. 206] 1 positum 2 fimu caninum 5 terr. niro f. 6 faeiet M. adhibitus gratum uultum et niueum 7 album cicius 8 teren toridia 10 [f. 260d] et colariz. ancusa 11 usrmigion.
Ks i EA', LXC. Gl. in M.: locium h urina humana 13 hitrobes inici, initi M. 15 can. urinam urinam nitro cum in M. auf Rasur, 16 lebras 17 iscauias 18 medicando curat putrid. 19 sic male 20 hor-
0 topnicus, ortopnicos M. 21 in bereo gingiuas 24 caprino uaso das-y steht in M. auf Rasur. addidi, tip. in M. auf Rasur. 25 curet 26 conp, .o. urina 27 aprina uero u. hie et bibita 28 aque
co 29 quiatos [px- 207) 1 liguram elegarum 2 stomaci uentris 3 nefret.
SE", XCI. 4 De mella bonu adticu 5 M bat in den angeführten Stellen stets iselis adpellatur 6 bonum [f. 2614] 7 for- ciore cicius 8 humures 9 cocto paraculesim 10 super hIuneta eoetum M. 12 doloris uermis cucutium 14 sinances 17 qui mi-tus 18 rapidi 19 praestat inflacion. mitA=ndum 21 est in M nachgetr, aestatis 22 utilem 23 uultus 24 era 25 quia ad. uomuerint auch M. 28 addita auch M. = arabia aus arapia korrig. [pg. 208] 1 fr. est | [f. 261b] salsut’ 2 sthomacum dolori Varianten der Randnote pg. 207. 25 qui adiuuari poterit si sal-
sum et rutam comederit et uomerit 27 ipsi uisc. applicatum 28 inuneta corp. 29 sacar. 30 iudea et arabia inu. cannis fr. [pg. 208] 1 quod sal 2 eustomacum 3 dolorem nesice et nefr,
Es. XCIL 5 et mund. et pont. 3 seeundam auch M, 10 lauas sor- diciem 11 bollit 13 pones 15 posito 16 pleoretica disintericus 17 tria grana auch M.
ZZ. XCII. Gl, in M, d, p. .i. alba. 20 et pispastica 21 tussis
22 hic et in. EH", XCIV. 24 Triticu hamanitag=m 26 cread in creat korrig. 27 mast.|
102 Hermann Stadler 30 oui mitto dol. (pg. 214] 2 mixto meres 4 si id inpo. 6 balneis tenuiscere polente et stipterias scistae 7 seiste anchM. adhib, lanasiinficet
110", CXV. 10 aegipt. 12 maxime nascitur 14 ipsi 15 eiuoria auch M. 15 bolos 16 haec est auch M. 17 ipso 18 cocte 21 pocioni 22 fiunt|(£. 263 b] necessariae 23 quiatos hic et omn. Q’. CXVI 27in- digest. 28u.29 multa [pg.215) 2 admix bh. 3 betra A queque 5 sthomacum 6 Pane cacosthomaca 8 sanus 11 duricias resoluat quidonio 14 putridines 15 agru | et ter. peter, petis so auch M. pr. est | [f. 263c].
QA‘. CXVII. 18 polines 19 sanguinem 20 pinguiscere dimittat auch M. 23 molis nt farina 24 colorum 26 sanguinem uessicae 27 libores 28 pascencia duricias ad mamm. feblt, [pg. 216] 1 carbunculus, 3 uenenosis 5 adhibita tocius,
QB’, CXVIII. 7 lumbricis 11 statt inbat. singul. presid. est 13 suppos. | [f. 263d] aport. 16 carbune. 18 ouibus 19 sthomaci putrid. 21 efficatia INC:PIT DE OLERIBUS.
QU. CXIX. 23 adet M. 24 presidium est 25 excabata et oleo roseo 26 cema 27 tiriacis pocion. 28 stimolat.
Q4'. CXX. [pg. 217] 1 agreste Rapa auch M. egrest. 6 facies i auf Rasur M. abtum lupini auch M.
QE', CXXI. De buniada napicin. | [f. 264a] 9 carnes eius sem. uen.
Qs, CXXII. 14 digescion. aedita 15 pituicis sthomaci oximelli 16 bomitum fehlt. adhib. 21 aceto adhib. canc. maximum est. 22 sinaticis, synant. M. 24 est feblt, et moracium 25 lapsanae 26 est ei niscida.
QZ', CXXIIL [pg. 218] 1 eustomacum 2 eusthom.
QH'. CXXIV. 4 De lapacio 6 in sumitate 7 in ortis tercius 8 plantagi 9 quarti genus lapiati 10 quam [f. 264b] lapatunt 10 uirgella habens m. sem, acutu et uiscido uirg. habens sem. 13 adhib, duricias 15 de sthomaco et percussura max. praesid. est. 16 percussura 17 adhib. 18 leppros. acetu aus aceto korr. 19 adhib, 21 elixae 22 adhihitae inposita 25 mul. fälschlich kursiv. abstenunt triticum falsch in trideum korrig. uiuita 26 scurpii.
Qo’. CXXV. 28 Ippolapato.
P', CXXVL (pg. 219] 1 genus est bona, costom. bonu M.
PA", CXXVIIL 4 Blito.
PB', CXXIX. 7 De malua. Malua agreste [f. 2640] 9 adhib, 10 salis egilobis 12 locio adhib, 13 conpust. 14 duricias 15 adhib. intestin. 16 necessariae malua 18 lactae 19 malue bibitus.
PI", CXXIX. 20 (rot) De andrafaxin i. e. c, Andrafaxin. De a. .i, atriplex GI, in M. 21 ortinu 22 adhib, 23 hictericos,
P4', CXXX, 24 De colicu hortino. Coliculo hortino elixo.
25 uentremollit forcius 26 caldo 27 aegypto 28 tipicis [pg. 220] 2 pollinae 3 artericis prosunt 4 polinae 5 eius | [f.264d) Gagro 7carpungulis 8 praesidior est 10 deponit 114 in- posito colliculi aegypti 12 excludit 13tollit conbustae 14 adhib. PE", CXXXI 16 marit loc,
104 PE,
PKA.
PRE".
PKI"
PKA'.
PKE',
PK".
Hermano Stadler
CXLVII. 23 diuritica 24 adhib, cerebello 25 infantis estus 26 medio et aet 27 adhib. 29 opoli 30 turicias,
CXLVIO. 3 eusth, lota auch M. 4 stomacis probib, 6 talli laptuce 7 lactuce opulo u aus o korr. Sconbuscion. 9 zweites inducit fehlt auch M. 10 in fronte inl. oceurendo conpescit sfalang. 12 maxime prodest.
CXLVIIIL 14 De gingioni. Gingizio maxime in siria 15 fasti- nace M.? amar. | [f.266b] 16 manducare 16 et sale — 17 potest fehlt. CL, 19 facili 20 manducare eciam 22 uessice,
CLI. 24 herba 25 tactu auch M, quosprior 26 est illi 8. scriptae. CLII. 29 cocuntur ([pg. 227] 1 lacte aut acito 2 trociscus facti ser.
CLIT. PKZ. CLIV. 5 caliginem 6 inflationis commouet diuri- ticum 8 adhibita et, letzteres auf Rasur. tumoribus opitulatur per-
cusso 9 dolore 11 maxime prodest disuriae 12 aplicito sternutamen ta unter der Zeile von zweiter Hand nachgetr. 13 herba 14 cum masticatum positum ticitur. 15 .a. ui, scorp. 16 hic
fehlt. et fehlt, auch in M. nachgetragen. ocimu morietur.
PKII. CLV. De orouacce. Orouacce 19 rubio 20 mellinum 21 part.
PKO.'
PA‘
[f. 266c] hec 23 hee 24 possifacit,
CLVI. 25 De tragopone. Tragopone 26 herba 27 nigru. CLVII. 29 De hornitos galla, Ornitos galla auch M. (pr. 228] 2 cacri auch M.
PAA', CLVII. 5 sup terra 6 nascitur in quo tenetur auch M. bene
7 collicitur.
PAB'. CLVIIII. 8 Herba est horto,
PAI”, CLX, 12 trifolia, nasc. int, f. 13 uirgola 14 trifolia isto 15 adhibitu 16 calidum herba,
PAA', CLXT. 17 Face so auch M. 18 follieulus lenticulae M. tr Rasur grane.
PAE'. CLXIL 23 praestat 25 uirtute 26 inferet 27 -neratis [f. 266d] contisana 28 maritime 29 adhibitas duricias porro uiro
PAS‘,
PAZ,
30 ita von jiing. Hand 31 expraessus 31 u. 32 sanguinem (pg. 229] 1 masculo 3 cacostomacum 4 adhib, 5adbib. acito 7 siriacu. CLXIIL 11 De anpeloprasson. Comestum Rasur, war est set 42 cal. est a diureticum
CLXIV. 14 De cepula Gl. in M.: cepa 17 inflationis comesta prestat 18 tollit siti tollit 19 emorruidas 20 misso 21 terrigia tenuit eine Spur von t hat auch M, 22 sinancis utiliter adhibetur 25 adhibito curat [f. 267a] gallinatio 26 au Rasur rium uulnaera- tiones 27 similiter prodest 28 fricitae praestat 29 bibite 30 diuritica.
PAH'. CLXV. [pg. 230) 1alen Aleu auch M. Gl: de yse. .i, alleo agresti
due 2 hortinus et alio egibto 4 stomacum commouet 5 ex-
cludit 6 sanguine rad, s 7 rapidi 8 comestum 9 alium 10 crudo 11 peduclos 12 conpbustus 15 agoras 16 libanoto retentus dolore migalis 18 adhib, 19 fumicat. alebet
20 anastomatiga 21 hidrop.
106 Hermann Stadler
recte additur abortum praeparatis (nicht in M.) 7 acito 8 tusa et expr. cui necessariae quod libores inuneti purgantur 9 hec 10 adhib, 11 podaer, 12 necessariae adhib. 13 adhib. maxime si.
PNA‘, CKXXLVIII, (so!) Gl, in M.; .i. artanuta 7 auicena, 17 quam ciclantamo 19 que astae 20 coherent flore 21 butruus 23 uino [f.268 e] quiatos II 25 splene ortopnicos.
PNB', CLXXVINI, [pg.237] 4 qua butruo 5 maturo bulbi 6 asaro; in M. ist vor aro radiert. 7 ortis expraess. 9 maxime prod. optime curat 11 muliere, ad in M. auf Rasur; ebenso i und f. in pregnanti fuerit 142 oadorato 13 ortoproicis cataron maximum praestat affect. tumores; vor umores rad. M. 15 accepta 16 ad diur,
18 ex qua — 19 facit fehlt. 20 radicis si qui se unexerit, x auf Rasur M. acito 22 necessariae adhib. adhib, pernlobua 23 caseos totus 24 radicis 25 collecta fehlt in solis 26 comeditur ut custodiatur einst Glosse? radix collecta.
PNI", CLXXX. De aron [f. 268d) 29 dracontee 30 minora auch M, [pg. 238] 4 bubulo 5 adhib, podac.
- PNA', CLXXXI. 7 De asaro. Asaro radice 8 adhib, 9 cirin-
giriacis.
PNE', CLXXXII. 11 De asfodillo, Asfodillo; Asf. auch M. 12 porro al- bocium 14 balano similis 16 lateris fehlt 18 £ II. 19 adhib. 20 pase. uulnera sordida saluberrime curat 21 inpositas
pustol. adhibita stinguit 22 fecis 23 radieis auch M. croco et cocto 24 maximum praestat affect. saneas 25 et melle von gleicher Hand tibergeschr. auris tepitus 26 dextera [pg. 239] 2 excan, [f. 269 a] 3 statt medetur: singulare praesidium est 4 serpentis 5 bib, fuerit.
PN¿, CLXXXII. 6 De bulbo. Bulbo Gl. in M.: de bulbo, cipolla marina. 7 pinguae eostomaci bulbi 8 isti bulbi 8 isti bulbi
9 linguas et fauces 10 suco stomaco inflat adbib, 41 podacr. maximum praest, eff. 14 sthom. conpescit 15 oui 17 aurium uene adhib. 18 benirarum cicatris cibus 19 nefilin 21 set, PNZ', CLXXXIV. 23 Squille Glosse in M. von ganz jüngerer Hand: de scila pli. lib, 20 cap. 9. u, acutam olfactu für das ausgestrichene calida, castica 24 assa maxime [vg. 240] 1 furno caldo 3 letit 4 eam 5 proiciis 7 addis [f. 269b] 8 sentieris 9 sic fehlt eonfection, 14 sciHae par partis VIII accepti eocliarium I
15 pocion. necessariae miscetur 16 ydrop. 17 Mreionibus feropem 18 opoli 19 celebrat, das überhaupt richtig ist. 20 eauen- dum 21 necessariae apponitur.
PNH'. CLXXXV. 24 Paneratiu au multis eillam 25 bulbo miciori coc- cinnum 26 amarus 27 praestat melior,
PNG}, CLXXXIII. (so!) Gl. in M. Verweis auf Plin. [pg. 241) quemnosuaton 2 epistafilon auch M. 3 petrean auch M, 4 iunccionis sinctes auch M. mela et quidoniae 5 oliua 6 qui si — 7 inuenitur fehlt, 8 bab.|[f.269c) 9 in sclis maxime iniselis M. 12 sanguinem 43 miri- fice prodest 15 cori Rasur cum 16 maxime puluer adhib. 17 adhib. 18 portat aux. 20duricias spargit 21 oceidit bibitus et marcoticus
408 Hermann Stadler
III, Buch. Romanische Forschungen, X. 3. pg. 369 fl.
8. 370 Z. 3 muss es heissen: W. Meyer I. 2. (Göttingen) 2. [pg. 372] Lib. r $. (jünger) Cod. Paris. 9332 Incipiunt capt lib. III, Im Paris. steht die Vorrede erst nach dem Index: Varianten. Z. 3 primariis 5 seminis 8 [f.271a] I. De agaricu II. de reupont. IV. de aristologia YV. de
gliridia 18 XI. de dipsacos idest unde o. c. 21 arabica 24 XVI. de acantion XVII. de acanto; in M. steht bei acanto die jiingere Glosse 4, urtica; in P sind sehr oft 2 Namen in eine Zeile gesetzt. 29 de eringio i, n. a. 32 absentio, 34abrotano 390. agreste 42 dipsamo 44 lelisfago 45 edyos. 47 tymmo, in M. ist zwischen y und m radiert.
48 timbra. 49 erpillo 50 samco 54 mellil, 52 sisimb. [pg. 373] 5 De panace asclepi 6 de p. cironiu 7 ligust. 10 seseli 11 de seseli etiop. | [f. 271b] 12 de seseli pelepon. 14 sinoni
18 comino 19 com. agreste 24 oreo sel. 25 petresilino 26 olys, 29 elefau. 31ipo. 32 de ipo alio mar. 33 de dauco cr. 34 peretro 40 de liu. q. r. sic dicunt. 46 opolifon 48 de guydaris 49 sagup. 53 sarcocola 54 claucia 56 eciocolla 60asclipeada 64 leptopot. 65 teucreon 68lignyda [pg.374] 3 ballote.. marrubio 5 melissofolio 11 folion 43 decion, debecion in M. 16botrys 17 geranion 21 denatio | [f.271c] 23 demeroe. 24leucoyon 25cratecon. 28 altero 30 satrin i auch in M. undeutlich 34 nimfea 35 nymfea 38 de emion,
46 de strodano 47 loncit, 49 canaye 50 de cannapo agreste 51 anogyron 52 cepea 55 de cypero 57 andros, 58 spercum? expt. capitula. (Die röm. Ziffern stimmen genau mit den griech.)
Zu den Berner Fragmenten ist nachzutragen: [pg: 372] 195 v° col. 4. 9 pontico | [f. 196 r°] col. 1 lib. III. de gent.
o 23 fehlt. 26—30 fehlen. 42 digtaño 45 dyosm. 54 col, 2. de mar, alles ohne Nummern, [pg- 373] 3 de moli de pan. 4 eracleotica 7 liginstico 10—12 seseli 14 sinone? 18,19 cumino 25 petrosel. aus sil korr. 31, 32 ipomaratro col. 3 lib. III de pyr, 50 amonici
(pg. 374] 1 lichnid. 4 marrubio 10 col. 4 de trif, dartiber dios. 42 gehört das - getilgt, 46 rubia, das n ist nur halb, 54 onobroeis, 56 Selrino 57 androsemen,
[pg. 375] 4. L Gl. in M.: de agarico quod est fimus abietis, 3 agarici masculos 5 eis 6 dulcis arabia 7 perhib, 8 putredinis arb. | [f. 271d] 10 est fehlt. torcion, 11 humor, 12 adbib. obolus 13 disuriae; in den Noteu lies: asm. diss. .., yet. 14 maxi-
mum pr. €. hister. necessariae adhib, 16 oximellis 17 sanguinem obolum 18 sciat, 19 utiliter datur 20 aumentu eigentlich auch M. 21 ¿ II niuita 23 interan. 24 uilitatem; in M. wohl aetatem. 25 oximellin.
110 Hermann Stadler
Br. XII, 8 aganta ag. 9 cameleontae 10 aspera cubitus 11 digiti nachgetragen. supra auch M, capitello sp-o 12 echinus marinus Drucke. parpureus 13 cinico rotundum 14 emopt. stomacis 16 contractus 17 saluberrime cur.
IT, XUI, 19 De ag. ag. 21 sanguinem.
AF, XIV. 23 De scolimo cameleonte 24 albe que spinoso 26 habet cui uirtus est 37 adhib, 28 tollit que comeditur | [f. 273d]
[pg. 383] 1 EF. XV. 2 uocaner. 3 tragantae 4 sic uelut 6 suaue umect. 7 saliginosis auch M. Bque 9 aliae mittit,
Is. XVI. 13 agante 14 collecte (in d. Noten lies 15 acantos u.s.w. u. sicut eruca.
IZ’, XVII, 15 aut 17 euzumo in d, Noten 19 habet in..| in qua 20 iacintini Drucke fioris illius in d. Noten ist zwischen et u. coloris zu trennen, 21 millino muccellig. que 22 adhib. effectu 23 calciamentorum herba 25 tisicis, ptis. Drucke. 26 colimo 27 efficaciem primaruae.
IH: XVIIL 28 De onom. 29 palmorum fehlt; auch in M. ist rum palmo nachgetragen. fruticis que [pg- 384] 1 minuta | [f. 274a] 2 rutae feno 3 subasperiora 4 agutissimas 6 uissice.
16‘. XVIII. In den Noten lies: philon SJ, 12 quiatus.
K', XX. 16 breuis et fortis 17 habet spine minute 18 que que 19 maturuerit emittit coacol. 20 nouis 21 tenne et dulcis fehlt im Druck. 22 similis am Rande nachgetr. gummi maxime M. 24 uuae 25 adhibetus electar. 27 uissice prob. 28 mixta cernino -0 yptericas cistes -as eist. M. 29 adhib,
KA‘. XXI. 30 De yringu nuce -ste yringu (pg. 385] 1 sunt | [f. 274b] 2 obrufu 3 rotunde 4 asta est 6 et lata fehlt 7 oblonga et odor. aromati campis auch M. 8 bibita übergeschr. in den Noten lies: calida 9 inflationis et -is stomaci.
KB", XXII. 14 sed obrot. cliues u. uirga rad. M. 15 asfode, 16 amaru in d. Noten: 16 graui et 17 aloen auch M. in den Noten ist vor uerum zu ergänzen: et aliud quod dicitur epaticum. 18 inisclis 19 ne- cessariae m, 24 unum et alius est pinguis lucidus auch M.
23 DDO in G, humore rad. 25 mutis 26 coheret agacia
aduterant [pg. 386] 1 soporif. G. stomacum 2 frigidum 3 act. medetur | [f,274c] 4 catapodiae omnibus — aqua fehlt. 6 stomaco sucus hi’ G. facit fehlt. 7 cicatricis 8 adhib. 10 tollit 11 fronte 13 gingiuis, gingibis M. saluberrime adhib. 14 est fehlt coll. miscetur Druck. testo carbonis inpositus auch M. 16 quod.
KI”, XXIII, 17 De absentio. Abs. Absintium G. 20 et fehlt, in M. auf Rasur inflationis 21 stomaci [pg. 387] 1 elix. nero hict, 2 quiatus tribus miticis 4 ixia 5 melle add. et n. diacr. 6 sinancicis 7 cal. oculorum Druck. 9 maximum prestat effectum GP. utiliter m. ipocond. ydrop. Drucke. 11 nino 12 pontu tratia 13 prouintiae archam Drucke. 14 tineas facie ei 15 absenti 16 conmouet 17 amorca 18 absentiu mar. 19 cappadociae aegypto sacerdotis
112 Hermann Stadler
AH. XXXVIII. 17 De timmu. Timmu 18 flos est illi Druck. 19 pur- purium illi ut b. 20 aceto et sale deponit 21 medicatur lum- bricis 22 deponit 23 adhib. spargit coacol, [pg. 395] 1 ocu- lorum Druck. 2 necessariae m.
A®. XXXVIII. 3 De timbro, Timbro herba 4 timmo 6 timmus hort.
M", XL. 12 fructificando 15 hastas sarmente sim. gusto uiscido habet
17 iste sax. asperiore 19 conpescit 20 prestat 21 cocta [f. 276c] conpescit 22 adhib. In den Noten ist zoir statt zois zu lesen. MA". XLI. 2 segypt. quizi. 3 herba yrcis Druck. 4 rotunda
habens o necessariae supp. 6 hydr, 7 mel tergit 8 hictus conpescit 9 adh. utiliter add. 10 adh, aspargit, spergit Druck. 11 malac.
MB", XLII. 12 Meliloto actico quizenu 13 calcidonnense 16 adhib, 17 conpescit polin, 18 adh. 19 stomacum uino adh. 20 tollit dolore M. 21 adh,
MT. XLIII. 23 De sisinbrio. Sisinbrin que 24 nascitur [f. 276d] ediosmos 25 odoratus nascitur et hunc multi odorat; M. conponunt’ 26 est ei strang. auch M. frangit maxime id facere nouit semen [px. 397] suggluti. 2 cataplasmadhib. dolore.
MA. XLIV. calidior 6 bene misc. GI. in M.: finocchio.
ME'. XLVI. Aeinus auch M. 9 conp. utenda asperior 11 agro adbib,
Mc‘. XLVII. 13 Baccarica 15 habet 17 similem ha. 20 menstruimp.
en 21 uenatis herbae eius | [f. 276d] Schluss. Es fehlt ein ganzes Blatt, was auf Seite 4 nachzutragen ist. (Cap. XLVIII—LIIT.)
Varianten des Codex Bononiensis : Nr. 620 (mit dem Druck verglichen). Mc‘. Baccaris 14 lat. et asp. 15 exasperis 16 odoratum 19 op. f.
a. R. subitam 20 dipn. 22 aborsum eius herbe 23 est nachgetr. 25 em. in initio Nach inducit v. sp. H.: quibus adest cibns.
MZ'. Rute d. s. g. agr. et ortina; a. R. sed ortina uiscidior est [pg. 398] 1 ambe nero cal, et caust. exuln, et d. b. uirt. 2 bib, id prestat 3 oxifugus 6 genitalia Glosse: i. sperma aqua eius 8 et caus, aux. f, thor. tuss. et peripleumonieis so auch im Druck, wo das et fehlt, 10 coli stericos M. 41 trita et inp. id f. pot. Trita et inp. ano et mat. off. st. s. cocta et in oleo bibita 1. oce. cum melle cocta bibita lumbr. occ. cum melle cocta et catapl. 13 artet. purgat. 14 et addita 16 caligines 17 addita 19 addita in catapl. adibita (auf Rasur) a. KR. nachgetr.: test. tum. soluunt 20 additis corp. pust, 24 maligr. aur d. 25 gallinaceo caligines oculorum 26purgat aceto roseo fehlt Dr. etcerussa et obsentia (a. R..i. totos, omnes) et osomenas (a. R. .i. fetor narium) et agrimonii odorem 17 Silv. 28hoi, coperit [pg. 399] 1 fluorem coll. cum a. RB, nachgetr. 3 gallinaceo 9 Alt. est gen. (et galatie Druck) et in galatia et (nachgetr.) asia 11 h. folia latiora plusquam n.; et mollia et hodore grauia et flores albos et ec, m. q. n. in IIII part. a, R. nachgetr. 44 in temp, antumpno 16 hermolam uoc, sine bisasam 21 longitudinem SJ.
N'. Panax eraclea 26 unde m. illigant; in ortis a. R. nachgetr. [pg. 400) 2 terr. horribilia et aspersa nalde 4 von et super an schwärzere Schrift 5 melino (mellino) hodorat, 7 hodore 10 siccatus 19 al-
114 Hermann Stadler
gerissen. 10 curat et collectiones compescit, MS. praestat 12 seminis 13 unusquisquis 14 aut 16 ebull. (In diesem Kapitel ist statt SJ. MS, zu lesen.
EH'. LXVIII, 17 Apio 19 cataplasmae Garg. Mart. 2 20 stomaci 21 adpon. 22 prob. i. d, N,: 22 semen eius p. d. e. 23 dinretico i, d. N.: eos qui bib. 24 stomaci necessariae m. 25 praest.
26", LXVIIII. (rot.) 26 Apio 27 et fehlt.
O”, LXX. [pg. 407] De oreo selino 4 oblongo et uiscidum comino h, | [£. 278 c] 5 radice uis........tica Gimp... tibus calidis utiliter miscetur et antidot., m. Ausriss. 7in mon... nascatur, naseatur aueh M. und Druck. 9 eius min. Druck.
OA’, LXXL 8 De petro selino 10 aromatum 11 stomaci 12 dolore 13 doloris sub. auch M.
OB'. LXXIII 15 De ipposelinon. (rot) arieilon 16 smyrnion romano 17 ortino 18 uiridia auch M. 19 quae cap. © 20 oblong. et Druck 21 eustomaga 22 ortis auch Druck cybis 23 radix fehlt uirgae 24 coctae 26 imperet.
OZ", LXXIIL [p. 408] 1 De ysmirnion (rot.) Das Kapitel steht in den Drucken unter Zormon; SJ. Zmirnion MS, Zinirmon petrosilenum P, Zorm. naseitur in m. amanon, 2 amanon PSJ, anamon MS, et baec fehlt. 3 et ram. habens fehlt et fol. sim. eis SJ. et super terram, et fehlt MS. et folia eius sim. 4 pinguiora mellius, mellinus SJ. MS. sunt ei 8. nirgas cap. sunt ei cap. s. uirgam SJ. sup. uirg. fehlt MS, 5 et sem, obrotundum | [f. 278 d) 6 simile colliculo ausgerissen P. cauliculo nigrum MS, nigro SJ, uiscidam mur,...,,..,...rem P. Ausriss, mirte, mirrhe SJ.MS. 7 odorata et moll- ansgerissen P, sucenm 8 et fauces corium est illi nigrum et intus 9 subalbidum nascit. locis humect, 10 radiî. radici MS, seminis, semeni P, herbe, herbae P. eins MS. fi1et uentr. stringunt, -it P. occurrit 12 ortopnoicis, ortopnicis P., orthonoicis MS, 13 cataplasmis -matibus MS, adhib,,P. duricies spargunt MS. durities spergunt et pustullas uuln, cicatrices ducant et pust. — due. fehlt MS. 15 neffret, P. 16 et coli uesice max. pres. est dol. nessicae P, dolori u. max. pr. e. MS, secundinas MS. 17seiat. utile bibitum inflationem stomachi MS, sudore P. 48 ructat. et ruct. MS. praest. P. 19 febribus subu. hydropicis subu. MS. |
OA‘. LXXIV. 20 De elafoboseos (rot.) Elefoboseos herba, elefob. Druck. 21 rosm, Druck. 22 lata est et terebint. et 23 demittet 25 abta 26 herba. - cerui ueneni occ. | |
OF'. Ohne Zabl, [pg. 409] 1 D. m. (rot). 2 lacte adhib. 3 neufr. uessicae 5 aegris 6 stomaci stinguet rad. eius fehlt im Druck, mellae caninus ad sanit. perducit | [f. 279a] 9 et radix eins ex- pressa similiter feblt auch P. 44 lacrimu,
Os‘, LKXVI. 13 De ippomaratro (rot), Feniculi 14 radicem 17 hict. 18 nach prouocat: menstruis imperat,
OZ’, LXXVII. 19 D. a, ypp. (rot). alio ippomaratro? 20 rotundu In den Noten ist Z. 5 v. u, traditur etiam zu lesen.
Dioscorides Longobardus 115
XVIII. 22 De daco cretico (rot) Daueo crectico 24 flore albu 25 niscido (px. 410] 1 odorato digiti fehlt. grossitudinem Druck. duorum 3agrestis 4 zweites est fehlt. tercium 6 ipso 8 urina 9 In den Noten ist vor ydonee: ad omne uitium thoracis facit zu ergänzen. effeetu sphang. 10 adhib. 11 dauei | [f. 279b] SSo. 06. LXKXVIIII. (rot. 13 Piretro herba hab. sim. 14 capitellus 415 ra- dices 16 maxime si 17 adhib. IP LXXX. 21 De liuanotida (rot.) 22 mul Rasur zelen, aueh in M. ist wohl zelen zu lesen, causa nemo 23 cacrion ? maratro auch M.
sparsa 25 cubitu (pg. 411] 1 et dori mastigatn 2 hos,
ITA", LXXXI. 3 De alium genus liu. 4 sed non est sic,
TTB’, LKXXII. 6 De tertiam genus liuanotidis. (rot.) 8 nasc. loc. xaxosis 9 adhib. prob. tumore 10 similiter curat 13 pustulis 14 herbae caliginem | [f. 279c] manere non sinit 15 prestat effectum 16 causis hict. datum singulare pres. e. 18 adh. 19 pollines 20 ne- cessariae adh. 22 teofr. eliuanot. 23 qui gusto.
II", LXXXUL 26 D. 1, quem romei rosmarino dicunt, (rot.) [pg.412] 1 longa 2 et deintus 3 hict, 6 necessariae misc,
', LXXXIV. 7 De sfondilion; (rot.) GI. in M.: de spondil, platanu Blongitudinem 9 sessili 10 albid. profert 12 deponitur 13 hict. et se. 14 fumicat. adhib. | (f.279d) 15 eapitis 16 ad san. perd, hict.
17 dirutiam 18 lies: soluet max. fistularum. In den Noten ist das et vor soluet zu tilgen. flores aure 19 ipso.
IP. LXXXV. 21 D. f. g. (rot) 22 emopt. max. pr. a. 23 occurrit 24 stringit [pg. 413] ‘1 comestae commouent 2 conpositu.
IT. LKXXVI. 10 commouet auch M. 13 collegi radices 14 uirtutes sucum 17 calidus 18 adhibetusletarg. 19stomat. epil. | [f. 280a) prodest plurimum dolore 20 max. pres. est 22 ore apl. bhicter. 23 fumigationi aus e korr. serpentibus 24 iniectis 25 dentes 26 soruili dispo. 27 praestat 28 stomaci. (pg 414] 1 matricae 2 facere potest — 3 suprascr. fehlt. 5 cicatricis 6 elidenda 8 rutae triditio 9 dare.
zZ’, LXXXVIL 10 De mell. Gl. in M.: d. m. .i. git uel nigella, 11 alba duobus 14 ipsu uiscitudo et od. 47 ilir. saluberrime curat 18 caruune. 19 ueteri curat et ad. san. perd. 20 dentibus | [f. 280b] 21 vilico 22 compescit 23 urina nitru 24 dispnocis singulare
IH. LXXXVUL 26 siria aus sidia korr. 27 libia aspetonapp, [pg. 415) 4 et sem. latum. und 2 uirtns radicis Druck. adpell, 3 exerant.
suptat. 4 nessicae 5 spargit 6 addita aus additi korr. 7 siccat in Druck. 8 conpeseit 9 oxicaro, oxigaris Druck 10 quod de- miserit n. colleg. 12 gustusu auis 13 quirenaicum si qui perfuet auch M. odori nachgetr. 14 siriat. 16 dum uiridum uiridis << 17 gusto 19 usum [f 280c] 21 est fehlt quistomacu
22 alopicia semendat emd. M. 24 turae 25 et fehlt 26 morsu rapidi in d. Noten: 26 p. m. 27 morsib.; 28 rute carpuno, [p. 416) 1 praesid. 2 adhib, onerot. 3 serenas tollit addito
g*
116 Hermann Stadler
in d. Noten: 4 carnes flore; eris campano 65 facire 6 fautium maximae 7 mellae propendentae — gargarimo cò mulsa 8 somtum ouo 9 surbiletur tus sientibus prodee auxiliatur, 1 libergeschrieben, pibitus in pibibus korr. typic. if oleae 12 uno caere clutt. sanguis ugi apita 13 stomacum 14 cunpusea 15 lexiuapitus 16 oxygaris das y ist rad. mixto | [f. 280d) necessariae.
6". LXXX VIII. 18 efficatia 19 repurat prohib. in scariola.
Q'. XC. 22 De gydaris. Gydaris 23 libra minus est u.
QA‘. XCI. [pg. 417) 1 De sagapeno 2 in d. Noten: elidendum; 3 albo et albano hab. 5 et fehlt. 6 umorem 7 eop. utiliter adh. corp.
contra 10 uenenati occurret 12 caliges prob. 13 sucu 14 iunctus.
QB'. XCII. 15 De enforbiu in den Noten lies Z. 3 v. n.: cadit in terram ferule 18 niscitudinem ueruecina per | [f. 281a) cussa 20 flumine coacul. 24 colligunt 22 unum quae contidiatur 23 u. 26 cummin 28 mell nouil. (pg. 418] 2 necessarie m. in d, Noten nach uiseit.: temperate cum eo agendum est; 3 diligenti aus diligendi korr. aut osso 4 set 5 tegenda auch M. 6 sectas enforbiu 7 ominem promittere,
QI. XCIIT. 8 Galbano ferule syri 40habens faua 1. etsinel. 11 aliquid 13 admon. 14 adpos. 16 grano 19 exeludit | [f. 281b] 20 adb. 23 hisdem 24 urina 25 necessariae m. sic 26 mulse 27 aut felli uellis [pg. 419) 1 in d. Noten: mitte illud; 2 residieiossu lenteol. 4 lenteolu ipso 5 urciolu beidemale. 6 bulliente 7 confeccion. pocion. necessariae m,
QA". XCIV. 8 De g. amoniaca. Amoniaci ferule 9 libie que 10 agasillis 12 amarus 13 tale nero trausma adpell, 14 nascitur nero libia in den Noten: 14 similis lil. ; ferule 17 .Ci, fehlt splen Druck.
18 asmat. | [f. 281c) dipsinocis et pitulenticis 19 (pitutuitatem Druck) excludit sient electar. eumelle 23 articolor. duro equo 24 sciad. sing. pres. est. uicema corpi.
QE". XCV. 27 amaro (pg. 420] 1 prob. 2 adult, nero.
Qs. XCVI. SJ.: Glaucia in nero Dya. herbe, P. nascentis ciuit, feblt. et in yerap. 4 habet meconi ceratidis P, meconio ceratidis 5 terram odorem ht. -em et gusta sucu multa P. 6 crocei similem cibes P. in cacabis et in clib, coquunt que cum coxerunt clib. P. 7 exuc, P, exiccant claucia P. glautiam uocant.
QZ. XCVII. 10 rodaieum 13 ebulire 14 depide 15 coherere. QH'. TUE De hictyocolla | f.281d] 16cety 17 que — fit Druck, ponto, P.
persa 18 solbens cefacilis necessariae m., necessarie Druck.
Qo’. XCIIIIL 20 Vieus 22 ist in d. Noten das que zu tilgen 24 mastigando 25 matiauae 26 aliq. inradices 27 dyaf. Druck 28 adbib. [pg.421] 2 linteo Druck indutus thuri masculino Druck 3 antiqua uulnera mala medetur calcae.
P'. ©. 7 De aparinae onfaeocarpon, so auch M. 8herba 9folias h. radas albas 10 rotundum et dorum medio 11 transeunti 12 lactae herbae 14 infusu.
PA‘. CL 16 De alisso [f. 282a] Alisu 17 capud 18 sugglati. 20 rabiem adani. 22 satbulo 23 arcet auch M.
PB’, CII. 25 hederae M. 26 similem 27 bibitae,
418 Hermann Stadler
PIH'. CXVIIL 49 De falangion langitin 25 hictos scurp. 26 occurret.
PIO", CXVIIIL 27 Trifolio enitio 28 longa auch im Druck. 29 arboris [pg. 427] 1 rutae 2 creuerint asfalti similes 3 aspero extremu 5 fleuret. disuris et epel. in initio singul. pres. est. 9 adhibeta 10 adhibetum dolorem | [f.283c] 12 adhibetur,
PK'. CXX. 13 alter 15 unius habens 16 lanicies 18 reliquo u, polio 19 elix. uero occurret 20 yd. max. praes, est. spl. mixta util. adhib. dolore 21 commouet 23 adbibet, nach facit folgt im Druck noch: arcuato morbo subuenit,
PKA'. CXXI, 24 De scordion. 25 maiorea 26 in den Noten ist nach stipt: et am. einzuschalten. [pg. 428] 2 generi occurret 3 idrom. 4 t, max. pres. est. conquasacion. adhib, 6 electar. electuar. Druck. 7 adhibeta superpos, Druck. 8 podacr. 9 praestat, 11 residere Druck.
PKB'. CXXII. 14 De uecione, 15 sim. hed. septe 17 asta palmarum
18 maxime nase. asta tenuest 19 ut uidere nix in den Noten lies 19 uideri ualeat qui fi. 20 tenue 22 adhibeta 23 excludet quiatum.
PKI", CXII. 25 De artimisia frutic, et Druck. herba 28 odore ind. Noten: superioris und purgatiuam 29 mediiterr. minuta [pg. 429) i plenas 3 causas mulierum 6 prouocat | [f. 284a] herba tunsa Druck. 7 ipsa feblt, inposita In uilico imp. Druck. 8 subp.
PKA', CXXIV, 11 De ambrosiam, so auch M. ebenda Gl.: in alio mylefolia .i. art, 12 multas uirgas b, longas 13 inicio folias — as qui n. plenae 14 acinis qui odore 15 tenue que 17 adb. prob,
PKE', CXXV, 18 De botrys. Botrys fructuosa Druck. mellino interualla
uirgae 21 unde pluri eum eam adiung. Druck. suauitatem rebus adiung, 22 ortopnicis. PK‘. CXXVL 24 De geranio. Cerano herba 26 dicitur a multis et altero
gerani babens [pg. 430] 2 sed his medicinae fehlt. PKZ', CXXVII 3 De cnafalio. Cnafalion 4 albi. PKH', CXXVIIL 6 Tife lene [f, 284b] 8 absuniae porcine 9 conbuscion.
PKO', CXXVIIIL 43 radicis 14 xaxosis. in den Noten lies: 15 rad, und 16 accept, ; 15 mnas 16 acceptas,
PA', CXXX. 18 De enantio. Enantio 19 -dra Rasur faxis 20 maiora et c. maiorae,
PAA', CXXXI. 25 habent oliue 27 mellino h, colore, a, (px.431] 1 est illi 2 adhib. et subp. 3 adbib. 5 urina 6 prouoe. | [f. 284c] tortionis qui patitur subuenit hict. bene adhibetur 7 epel. adh. 8 auortum 9 contra frig. nero aus uergo korr. 10 mitigat statt tollit coniziae 41 hasta pollo maior uero,
PAB', CXXXIL 44 De emeroc, emmerocatal. 15 quiperit 16 lilio ostendit facit col. 18 qui si 19 adhibeta 20 conceptus spargit 24 adhibeta.
PAP, CXXXIII. 22 De leutiu Gl, in M.: viola alba, 23 mellinn et albu flore 24 -nu -re 25 quis siceu adhib, 26 ragadia sania ad sanit, perd, in den Noten lies: 26 ad 8, p. (px. 432] 1 subpos, 2 adhib. podacr,
46 epaticis max. remed. est. uero eius f. a, Druck adhib. 17 uessicae M. in den Noten ist zwischen ues. und excludit: generatos zu setzen, 17 que purp. b. que et 18 que bibitae 20 cataplasmis aegil. squamas folia uero et flore eins [pe. 438] 2 habuerint implent 3 foliae 4 in uino melliti,
PN'. CL. 5 De partenion maracon leucantemon 6 istu coriandri auch M. 7 bromoso hab. 8 amaro Noten oximelin 9 epytimo flegma Noten 10 medicatur herba, so auch in d. Noten. 11 maxime elixatura adhib, 12 duricias adhib. 13 agrum.
PNA'. CLI. 44 De buoptalmos, bablan 15 mellino unde nom. 17 trita et ©. a, Noten. duricias 18 sparget.
PNB'. CLII. 20 penterobon aut gydeus dactilios [pg. 439] 1 fer 2 smirnion 3 cariola, in M. ist o aus a korrigiert. ex se 4 amigd. 5 rufum Druck, 6 subpurporei 8 balan VII 9 asfod. auch M, afod, Druck. 10 partu | [f. 286c] maxime in mod. 11 hict. 12 uiss, bib. max. fert aux. 14 stomaticis auch M. tollit et stomaco Druck. 15 sthomaci comestae 8. prestat, 17 offocationis 18 quindecim soluunt.
PNP. CLUI, 20 De lituspermon. Lituspermon. eganicon aus -iton korrig. diospiro auch M. 21 fortitudinem 22 oliuae 25 rotunda pls
PNA‘. CLIV. [pg. 440] 1 De falerida 2 cannosas auch M. 3zie 4 aqua 5 uissice conpescit cocleario.
5 PNE'. CLV. Auch SJ, hat uocant pl. und 8 eius statt enim 8 agretis italiae 11 aspere | [f. 286d) 12 inter se nodosis ipsis foliis hab, 13 gyro rotundus 14 nigr, ut rad. 146 hiet. 17 herbam 19, fol, suis bibita id oximelin 20 adpos. 21 emendat dicitur.
PNe', CLVI. 22 De loncitis 23 et fehlt, Noten. ipsas tibergeschrieben. pedisquis? 25 medio est 26 labro iossano 27 lauciae t. est enim et loncit, [pg. 441] 1 sim. dauco loncitis hab 4 asperiora.
PNZ'. CLVII, 7 malue hab 9 muccellaginosa intus auch M. multu 10 flore mulsa auch M, 11 tumore 12 sparget | [f. 287a 14 apo- stema rumpit 15 elixa elixa 16 terebent, 17 adpos, bec 18 radices Der Punkt nach uino ist zu tilgen. 19 desent. et tromo- dicis 21 gargarissno 22 trito 23 desent. 24 solutione 26 cata- plasmmorsibus 27 prestat effectum et ipsa coacolata quam memorata: in M. ist eigentlich zu lesen: quam emorata [pa. 442] 1 est et alt. 2 malue hastas - 5 desint.
PNH', CLVIII. 7 De canabo. Cannabo 8 odore 9 hastas mauducare nimiae,
PNG". CLVIII. 12 D, c. agreste agraeste 13 hast. 15 lignidis similis | [f. 287b] 17 conpescet feblt. corium,
P=, CLX. 19 De angiron. Angiron acopon aueh M. uocant fehlt im Druck. 21 similem 22 hab semosa; in M, steht das comosa auf Rasur. uua 23 adhib, in den Noten ist vor ubi 26 zu setzen, 27 corio (pa. 443].
PZ4'. CLXI, 3 De cepea 4 hab 5 uessicae radic cum radicibus
Druck, 6 spargi,
Proverbi abruzzesi raccolti da Gennaro Finamore!).
Chi conosce il mio Vocabolario dell’ uso abruzzese avrà poca o punta difficoltà d'intendere questi proverbi, trascritti dalla viva voce in un periodo di circa 30 anni; tanto più che molti de’ me- desimi sono stati uditi dalla bocca di persone che non sogliono adoperare il pretto linguaggio plebeo. Tuttavia, per aiutarne l’ intelligenza, non risparmio dichiarazioni — La distribuzione della materia è conforme a quella fatta dal Giusti nella sua raccolta de’ proverbi toscani. — Alle singole serie fan seguito le frasi e i modi proverbiali relativi alla materia di ciascun capitolo.
I proverbi — sentii dire una volta dal D’Ovidio — sono come gli zingari: non sono di alcun paese e si trovano da per tutto. Se- nonchè, più o meno restando simile il contenuto, varia, al variar de’ dialetti, la loro forma. Per questo sarebbe stato facile, per studi di lingua e con intento didattico, dare i riscontri de’ nostri co’ toscani. Ma da noi, finora, questo bisogno non è sentito; e a me non è parso di doverlo prevenire.
1) Da der Abruzzen- Dialekt nicht jedermann geläufig ist, erklärt sich der Herausgeber der „Proverbi abbruzzesi“, Herr Professor Gennaro Fina- more in Lanciano (Abruzzo), bereit, jedem Abonnenten und Leser der Ro- manischen Forschungen ein Exemplar seines Vocabolario dell’ uso abruzzose, seconda edizione, Città di Castello, S. Lapi, 1893, 321 S., 8°, zur Hälfte des 5 Lire betragenden Ladenpreises, also für L. 2,50 franko, auf Ver- langen zu iibersenden. Heinrich Schneegans schreibt in meinem Roma- nischen Jahresbericht II, 102 f,: „B, Abruzzesisch. Die Hauptleistung in diesem Berichtsjahr ist das vorzügliche Lexikon Finamores, Und zwar ist dasselbe nicht bloss eine lexikalische Leistung ersten Ranges, sondern es ent- hilt auch, was der Titel bescheiden verschweigt, eine sehr wertvolle gram- matische Arbeit“ u. 5. w. Karl Vollmöller.
124 Gennaro Finamore
Chi carézze te fa che n’n d’ à sdlet’ a fa’ (non te è solito fare), o € à habbat’ o te vö habbä',
Chi n'n Ze té (non si stima), n’n é ttenute (P.*),
La tèrr', attèrre.
N’ n di fa’ vrannele (vrénne, crusca), ca lu pòrche ti si magne (Y.).
Co’ lla erázzia (grazia), 8° éndra pure m' baradisu (Aq.).
La vécch -i- attizze, ca vò la pizze (Cast.)
La verehôgne co’ ll’ tele, é eeome ju stábbij a la vigne (P.*).
Le sande, vò ésse’ prehate,
Lu cane, ne’ mmóccec' a lu patrône (L.).
Lu sande nôve, casse lu vjecchie (6.). A ssande vjecchie, n'n 2’ appicce echiù ccanéle.
Pe’ l amore de lu patrône, s' arespètte lu cane.
Avezeme (álzami) la pahe, e avässeme (abbássami) lu titele (L.).
Bbaja nghe ji chén’ (cani), e urle nghe ji léupe (Pal.)
È ’nu halandöme nghe ll ógna spaccate (6.). E un bue.
Quande nen denáive (fenevo = avevo) njende, n'n avàiv (avevo) amic’ e pparjende; mó che ttjenghe ’na crije (qualcosina), tutte me chiá- men’ a zzije (G.). (Chiamare a = Dare del).
Strónze 'n2uecarate. |Chi è onorato senza meriti.)
"Nzuccarà' le strunze. [Cfr. tosc. Confettare una rapa | Tande t’ annäzzeche (culla, déndola), che tt' addòrme! Tröpp’ djje pe’ 'na rape! (Cast.).
Tròppe cace pe’ ttré cquatrine!
4. Affetti, Passioni. Gusti. Voglie.
Addò ec’ & gguite, n'n g’ é pperdénze (6.). Addé ec’ & huste, n’n g’ é pperdére (L.). Chi nne’ je piace lu bbön’, é ffijje d’ Asene, Pozz' acchiappa’ lu tön’ (saetta) a cchi ne’ je piace lu bbóne. Lu bbóne piac -i- a ttutte. Le cóse bbane le té’ le mòneche (L.). Cose Buone, qui, nel signif. di chicche. Cosa vedut' é pperdute. Quelle che 11’ üocchie nen véde, lu core nen desidere (G.). Ju munne (il mondo) sta fatt' a mmóde bbèlle: a cchi je piace la tripp' e a cchi le vedèlle (P.) "Nu dijàvele caccia (scaccia) |’ autre. Quande ce sta la vulundà, ce sta tutte.
126 Gennaro Finamore
Cénd’ ann’, a ’itu mónne, n'n ge stattéme (stiamo) (L.). A cjend' énne, n'n ge s' arrive (Cast.). A ccènd’ anne, neçiune € -i- arrive (L.) Ogne llassat' é pperdute. Penzjere nem baha debbete (6.). Quande te cride ca ätje 'n 2ullazze, triste péd’ e mmale jacce (Pal.). Tand’ allegri, tanda melanguni. Tandu risu, tandu piandu (Aq.) Tüojjet (tôgliti = prendi) ju vüone jurre quande ju h& (il buon giorno quando l hai), ca ju triste n'n de manga mé (mai) (Pal.)
Areterá” le mandile. Darsi all’ economia dopo aver largheggiato.
Cörpe de bbòn dèmbe. Bontempone.
Jetta’ la cas’ a la fenèitre. Fare gran festa di famiglia, grandi ac- coglienze.
Ne’ ¡je töeche pannélla ’n ghèure (in culo). Non ci ricape dalla gioia.
Ne’ mme piagne le citel’ (¢ bambini) a la case. Non ho cure domestiche,
7. Ambizione. Signoria. Corte. Addó la fórze nen g' é, la rraggióne ne’ vva (L.). Addó n’n g' é àrbere, nn g’ é ambri (ombria) (6.). Com’ & Il’ arbere, ccucì & la ’mbrije (Ari). Qui, Ombra per Pro- tezione. Avet’, addó v6; curt’, addé pò (L.). Chi è alto arriva dove vuole; chi é corto (basso), dove pud. Chi de le pénne de Il’ étre (altri) se véste, subbete se svéite (6.). Chi cummanne (comanda), nen Zude (suda). Chi nem bö vatte’ sacche, vattesacchétte (Chi non può batter sacco ecc.), Chi sérv’ a la corte, mór' a la pajare (L.). Maje fandésche môre ’m balazze. Servetéur’ e cchéne da cacce, quande se fa vjecchie, ju patráune jji cacce (Pal.) Dice I’ arber’ a la frónne: Mandjete forte, ca la vènde fére (6.) Ddu’ helle (galli) déndr’ a 'nu pullare, nen ge pô Sta’ (6.). Addô ce sta tande hélle, n’n Ze fa ma jôrne (L.). È mméjje cape de hatte, che code de lijóne. La scopa növe, scope bbóne (bene) la case. La scopa nóve, fa rumóre. Le cinge, va ped èrie (per aria). Le perzóne grand’, é gni (come) jju fuoche: né truoppe (troppo, molto) vecine nné truoppe lundane (Cast.)
128 Gennaro Finamore
J’ amice, nen 20’ mma’ supjerchie (Cast.).
La rénele (réndine) se ne va, e lu passer’ arrèste (L.).
‘Na pezzecate de tabbace’, arenfrésche Y amecizie. [Anche un piccolo dono ecc.]
Pe’ ccundsce’ une, e -i- & da magnà, 'nu tómmele de sale.
Sand’ Amica, (cióppe. S. Amico era zoppo.)
Vale cchiù "nu bbön’ amice che ceönde parinde (L.).
Se spàrtene lu sònne. Sono intimi. So’ ppapp’ e ccacche. ,Sono fiori e baccelli“,
9, Amore,
Amore de signure, amóre de fraseune (fiasconi) (@.). L’ amóre de lu segnòr', é gné lu vine déndr’a lu fiascóne (L.). [Presto finisce; presto si altera.] Che bbèlle fa’ Y amore nghe la vecine! Se nne’ le vide, le sinde candá' (L.). Canécchia scanecchiate, nen 2’ arganécchie echiú (6.). (... nen 2’ ar- rengacchie cchiénve (Pal) . . . nen 2’ arpanétte ma’ (L.), Chi n’n 4 amore, n'n á core. . Chi se vò bbéne, se 'ngóndre. Æ, per ischerzo, quando si parlava ap- punto della persona che s’ incontra o arriva: Ggènda triste, numenat’, é vviste (Ort.). E Quand’ annúmmene lu triste, nnènde te cumba- risce (L.). Chi spasségg -i-, amurégge; chi vò bbén’, aretórn'; e... cchi magne ciammajjiche, caca córne (6.) Jèume, prim’ é strólehe; dapuo’, cacciatàure; e a ll’ ùldeme, pesca- tàure (Pal.). L'uomo prima è strologo (vagheggiatore); poi, caecia- tore (predatore); in ultimo, pescatore (adesca co’ doni). L’ amore de lu frastjere, poche dure (6.). L’ amore, ne’ vvò le bbellézze; Y appetite, ne’ vvö la salze (Ari). L’ amor’ é "na bbèlla cose, ma la fam’ é "na bbrutta bbéstie (6.) La légn’ accand’ ar focu, se nnon 2’ appiccia, se ¿carda (Luc.). L’ amöre se cumèn2e nghe ssön’ e ccande, e sse fernisce nghe ‘nu mare de piande (6.) L’ 6m’ & fféch’, e la dönn’ é stoppe. Maje sábbete senza sóle, maje dönne sèn?’ amóre. Nen g’ é jjuorne sènza sóle, nen g’ é ddònne sèn? amóre (Cas.). Nen g’ é ssabbete sènza sóle, nen g’ é mmenèstre sènza sale. Quande |’ ómene cande, vò la mójje; quande I’ àsene rajje, vó la pajje.
Chi sumènd’, areccójje. Chi sumènde le spine, n’n á da ji’ scàizze (scalzo) (6.). Chi desidere la mört’ a ll’ àsene, va a lu patróne (L). Hatta muope (mópa, mutola), surg-i- acchiappe (Cast.). Jindra come ssórge, e jjiesce (esci) come ggatte (Cast.). La prét' accónge la some. |Poco paga? Poco lavoro. Buon prezzo? Frode nel peso.| La seus’ é la fijjat, e lu marite se magne la fertate (frittata) (6.). La scus’ é la fijöl’, e la mamme se magne |’ ove (L.). Lup’ e ccane, eiöppeche (zdppicano) quande je pare (P.*°). Nem ba (non va) la pèlle de lu cane sènza quélle de lu lôpe. Nen dutte le fuse vé’ ritt? a Ppretóre. „Non tutte le ciambelle riescono col buco“. (Pretoro, comune che abbonda di tornieri). Pe’ ggabbä’ "nu furbe, ce vò "nu furb' e mmézze. A ccase de sunature, n’n ge se fa serenate, Prumitt', e ghiabbe (gabba) (P.*°). „Buone parole, e friggi“. Le habbate va ’m baradise. Vote fatte, sande habbate, Söpr’ a lu cùrie ze tajje le sóle (Sul coso ecc.). „Quel che non va per le maniche va pe’ gheroni“.
Alégre, ásene mé”, ca t’ àjje (ho) sumendate la ferràine (ferrana). „Aspetta, cavallo, che Il’ erba cresca“.
A Ppretôre, n’n ge manghe fuse; a ccussú (cotestui) ne’ mmanghe scuse (L.).
Asene ’nZertat’ (innestato) a vvólpe. Sciocco malizioso,
De ll’ ove, véde la cócchie (guscio) (€. fr.). Del più e del meglio lo rubano.
Disse ju mönece de ju Quarate: Chi ba *yut' 4 ’vut’, e echi ha dat’ 4 date (Pal.)
È rijite (tornato) nghe le cambane 'm bjette (in petto) (Cast.). ,E tor- nato con le pive in sacco“.
Fa’ bberlicch’ e bberlöcche (6.). ,Barattar le carte in mano“.
Fa’ la bbarbe de pajje. Gabbare; e, propr., Far rimanere senza mangiare.
Ji’ truuénne le lippe (L.). Andar cercando il pel nell’ ovo: „Trovare il quinto piede al montone“. Léppe, fig., Cavillo.
Le fa habbat' e ceundènde, E Le fa calá' abballe pe’ 'nu spéte (Ari).
Magnarse lu melone. „Mangiar la foglia“, Accorgersi, Capire, a che tende un atto o un discorso.
Mette’ |’ alm’ a jju cannjejje (al cannello) (Pal). Bisticcio tra incan- nare e ingannare.
132 Gennaro Finamore
Se magnarri (mangerebbe) lu fume de le cannéle. Té” lu rice -i- a la saccdece. O Té' lu ragn’ a la mane. Vo’ fa’ le nozze nghe le funghe.
13. Bellezza e suo contrario. Fattezze e attitudini del corpo.
A jj’ uome, se jje vii vedé’ ju core, huàrdaje n’ facce (Cast.) Chi bbèlle 'nfasce, bbrutte sfasce. Chi é bbrutte de face’, é brutte de core. Chi é brutte, te fa ji schjerne; e ecchi no, te métt' a llite (Cast.). 1 delli, non lodare; à brutti non biasimare. Chi de schin’ e echi de pétte, tutte té’ lu su’ defètte (Pal.) Chi é smangenat' (ambidestro), € ffurtunate (L.). Chi n’n de huarde 'm bace’, é ttradetore. Chi s’ allave nghe ll’ acque de lu pane, pare bbèlle ‘na settemane (8. Eus.). Chi té’ nase, té’ case; chi té’ péde, té’ pedamènde (Pal.). Da nas’ appènne -'n- Zu (rincagnato), libbratene tu (T.). Da cijje cugnónde (congiunte) (o jónde), Ddi’ te scambe, Cijje eugnönd’ e ceattive culóre, sótt' a jju cjele n’n g è ppeg- giore (Pal.). Cijje cugnénd’, & ttradetóre (o & ssegnate) (L.). Ddio te libbera da ll’ ombra de nuci, e dda óme che ffa ddu' ‘uci (voci) (Aq.). Frédd’ e ffame, fa bbrutte pelame. L' óme, n'n Ze mesur' a ccanne. L’ óme n’n Ze mesur' a ppalme, come la tele. Lu surde, n'n à da ésse’ curióse (T.). Mana callôse, mana virtuose, Neh’ (neo) annascöste, sört’ annascòste; néha vedute, sòrta vedute (Ort.) Chi té’ "na néb' e nne' le véde, té’ la sort’ e nne' le créde (8. Eus.). Ogne bbèlla scarpe devènde ciabbatte. Setacce nove, tré jjuorne sta ’ppés’ a lu chiöve (Ari). Ome gròsse, camicia làrehe (larga). Bonario. Babbeo, Ome gruosse, bbùfulus est. Ggènda lónghe, ggénda vile. Cehjesa granne, devuzióna poche. Ome piccule, mmalandrin’ a flörze (L.). A forza, Per necessità. E Om’ e ffémmena vasse, mmalandrin’ a fforze. Ome sbarbat’, é seredetate; fémmena bbarbute, nghe le préte de la vije le salute (L.).
134 Gennaro Finamore
Le pá (puoi) 'mmazzá' nghe 'n ache (L.). M6 se nn’ èsce da lu fódere! Bbélla vign’ e ppóche frutte (o e póc' uve). Bella ma inetta. Ce pá scrive’. Di carnagione bianca e nitida. Par’ a vvedé ‘na fête (fata) (Ort.). È bellissima. È Il ùtema bbellézze. Detto di pers. o di cosa bellissima. La ggènde se le porte fighe I’ üocchie(6.). È avidamente rimirata. Quande cande chellé, tramónde lu sole (L.). Fa rimpiattare il sole. Te fa eased’ lu pane da 'm mane. È un incanto. Te le pú véver' a ’nu bbecchjere d’ acque. E della, buona, pura. Corte, cup’ e mmale cavate. Piccolo e tristo. Ji’ so’ ceich’ ( piccolino), e ccacce Y üocchie (occhi) a 'na fermiche (formica) (Cast.). Son piccolo, ma destro. Pare "na grata rotte (G.). Persona lunga e cascante. Pare la scale de lu ’mbise (appiccato) (G.). Se ne va 'n gime, come ‘nu vrüocchele (brôccolo) (Cast.). Pare 'na mazze de lavatine (6.), Pare "n° aca 'nglése (6). „Bel fusto!“ È cchiù bbrutte de lu débbete. Pare ’nu mascaróne de fundane. E cchiù nnére de la tendazióne (del diavolo), Pare la sèrve de Pelate (L.). Donna brutta e lurida. Le porte 'm brónde (in fronte). La malizia (o la bontà) gli si legge in viso. Facce de ugne jjörne (L.), Sfrontato, Sfacciato. Facce de jérva sécche (6.). Facce de péra côtte. Pare ch’ 4 magnate la lucèrte (L.). Magro e giallo. Té'’na vócche che ¡je pazzije che le ’r&cchie [ad aures deiscens] (6.). Je sellustrijéje la facce (V.). Ha tremiti spasmodici al viso. Scappe gné la furtune. Uocchie (occhi) cavutate nghe lu fuse (6.). Piccoli. Ucchie 'ngelléte (L.). Sbarrati e fissi. È gné IP ücchie de Don Gelörme: une véd e Il’ atre dörme (L.).
14. Beneficenza. Dono. Soccorrersi. A ll’ àsene muorte, |’ üoreje (orzo) cuotte (Cast.). Chi amecizia yo ten, spurtélla va e spurtélla vé. Spörtula, fig. Libe- ralità, Larghezza. La rèute (rota) de sanda Chiare dice: Vüddeme (vóltami) ca m' arevódde (rivolto) (V.).
É ‘nu sacche seucite. E di gran cuore.
J’ á remésse 'na spalle.
Pe’ tté, vuojje purtá' |’ acque che (con) le ’récchie!
S' à cacciate (cavato) |’ nocchie ritte. Ha duto, venduto, il meglio che aveva.
Vé’ nghe la bbarche de la néve! Si ha un bell aspettarlo! La neve non vien dal mare.
15. Benignità, Perdono.
Chi capisce, cumbatisce. Comprendre, c' est pardonner. Chi nem batisce, nen gumbatisce, Chi cummanne, nen Zude. Chi pite nen gà (ha), piatà nen dréve (6.). J’ agnèjje manzuéte, véve ju latte de sètte mamme (Cast.) La pèchera manze, véve lu latte sé’ e cquélle de Il’ addre (V.). La pècura manze, se véve la sisa sé’ e cquélle de la cum- bagne (Ari). Lu habb’ arrésc' (riesce), e la jaëtéme nen gòjje. Jabbe nase’, e jjastéme nen gòjje (Ari). Lu jabbe nasce gné le fojj' a Il’ órte (Ivi.) Pite (pietà) ci, e ggabbe no. L' umeletà, vvénge (6.). N'n de n’ aretené' de lu mia dulore, ca quande lu mé’ é vvéechie lu té’ 6 nnóve. Tire echiù 'na höcce de méle, che ‘nu varile de ‘céte.
Métt’ a lu libbre de lu scòrde. Mettere nel dimenticatoio". Métte' pezz’ a cculóre, Giustificare con magre scuse.
16. Bisogno. Necessità.
A la piane -de-cinghe- mijje (altipiano della Maiella), n'n 2' arecunósce la mamm’ e la fijje. Necessetá, rómbe lègge. La necessetá, fa córre' (L.). Ce éta tré ssande Marche: Sande Marche, sande Marchetjell e sande Mare’ -a- ffórze (6.). Sande Marche, féce fa’ le fiquer’ (fichi) a flörze. Chi se sta p' annehá', dá de man’ a ¡ji spine (Cast.). Cóse pe' ffórze, ne' vvale 'na scórze. La fame, fa pérde’ la vrevögn’ a lu cristiane,
138 Gennaro Finamore
Le I’ óme porte (lo pórtano) 'm biande (pianta = palma) de mane. Nne’ je I’ óme té’ "mmènde. O Neciune je té, mmönde, „Non trova un can che gli abbai.“
18. Buoni e malvagi.
A la sérpa velenös’, acciàccheje la cócce. Le léne (/egne) sthorte, se schiappe (6.). Chi hallina nasce, n'n dèrra ruspe (G.), Dimm' a echi ci (sei) ffijju, e tti ‘ico (dico) a echi t’ assumijji (Aq). Lu halandöm’, & ssömbre balandòme, La canajj’, e ssèmbre canajje. Chi le fa, le pènze. Lu löpe de la defènze, quelle che ésse fa ccuci ppènze. Chi male fa, mal’ aspètte, Chi tande ne fa’, une n° aspette, Lu tröppe despiac -i- a Ddi’, Chi mmalaménde la vita ména, quando non Ze lo pènza, paca la péna (Aq.) Chi mmalaménde la véita maine (la vita mena), quande manghe ze le crénze, pahe la pâïne (Pal.). Côme se viv’, accugi se more. Chi pràteche nghi ju triste, unóre se pèrd' e vvrevôgne e -i- ac- quiste (Cst.), Chi s’ appdjj’ a lu triste, é ttriste pure ésse (8. Eus.). Chi té’ la còccia chiórt' (sforta), o mór a le carcere o a lu spedale (Cast.). Chi té’ tande nemice, maje ne’ mmóre. Chi té’ la code de pajje, se I’ abbruce. Chi va 'n galér’ arijèsce, e cchi more n’n arenasce. Cun2ijje de vólpe, ¿treppazióne de halline. De jj’ óme dabbéne, se préggia ju sóle (Cast.). Ju chêne (cane) de jj’ urtulane, ne’ mmagne ji chèvie (cavoli) e n’n gni (non di) fa magna’ (Cest, Ju core bbónu, non fa bbène co’ jju core cattiju (Aq.). Ju diavulu ajuta ji sé’ (Aq.). Ju munn’ é dde jji bbirbuni (Aq.) Quande cchiù Mmarche camine, cchiù mmarcheciane 'ngundre. La bbóna ggénde, s' arechiame (6.). È rammentata. La cchiù 'nemala feróc', é lu cristiane (luomo) (&.). La cchiù ppèggia rót', é quélle che zzizele (cigola) (Ar.). Le vuove tir’, e lu carre útrille. La halline fate l’ ov’, e ‘lu halle je dóle (o je 'ngénne) luc...
Ne fa cchiù ésse che ’Ceieche d’ Ascule (Cast.) N’ à fatte de ’mecidij’ e pprudetùorije! La halére le pò scambä’ da la forche. Vune pe’ rrégne! (L.). Non più di un solo ecc, Travôte che mmóre lu mése de jinnare! (G.). Le tempeste, che si suscitano per la morte de’ malvagi, non fan rovine in gennaio. Pözza fa’ lu ndondaló! (Ch.). Che U’ impicchino! Te fa fa’ la eröce nghe la mana mangine! Ne fa di tutti i co- lori, incredibili. E ccome lla cottóra (paiolo): o tégn' o còce (Aq.). È ccome jju cane de jj’ ortolanu (Ag). Attaccabrighe. Ha passate lu callarale, e mm’ à ditte: Fàccia ténde! ’M baradise, vjecch -i- e ceriature; a lu 'mbérne, la bbélla ggiu- vendù (6.). £. Chi ce pò ’vé’ (aver) la pacjenze nghe le scacchjete? Lu 'mbérne, n'n % à vfite 'mbri' (voluto empire) sin a mmó? Nem bó send! la puzze de la cére. Non va in chiesa. Nen dröve löche, gné ll’ aneme de lu 'mbise. Va gné ll’ áneme de lu mastredatte (L.). |Mastro d' atti, notaio.| Nghe 'ssa sorte de ggénde, n'n g -i- 4' da ji’ seauze (scalzo). É ttutte fljje da ‘na cérqua mamme (6.). È scappe (schiappa) de la stéssa léne (Ari.). Fa lu latine tutt’ a "na 'na réhule. Scià (sia) 'ecise lu mejje!, decé quille che vvenné le lupitte. ,,Ac- cidenti al meglio!“ Quanda pjede tüorte s’ 4 da vedé’, e ss’ à da vagià'! (8 Ens.). Quande n° ajje viste de sse cavallucce corre’!
19. Casa. Vicinato,
Cas’ e ccasarèlle, la mé’ é la cchiù bbélle, Casa e casarella, la mia è la più bella. Casarélle’ casarélle, sembre la mé” é la cchiù bbèlle. Casarella, caserella, sempre la mia è la più bella. Ugnun' aretir a lu lôche sé’. Ognuno ritira al luogo (= casa, pa- tria) suo. Ugnun’ 6 rré a la casa sé’.